🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्म आणि ज्ञान यांचा सुंदर समन्वय साधतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळाची आशा न ठेवणे आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे 'अकर्म' स्थिती होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच अशा अलिप्त अवस्थेपर्यंत पोहोचते, तेव्हा तिला प्राप्त झालेले ते ज्ञानच खरे आणि शाश्वत असते. हे ज्ञान मनुष्याला संसारातील कर्तव्ये पार पाडत असतानाही मुक्त ठेवते.

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना फळाची चिंता न करता कामावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाचा आनंद घेऊन अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे मर्म सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची खरी व्याख्या या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेनुसार आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या ओढीपासून आपल्या इंद्रियांना पूर्णपणे रोखू शकतो, तोच खरा ज्ञानी आहे. केवळ शाब्दिक ज्ञान असून चालत नाही, तर ज्याचे आपल्या मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण आहे, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियजय होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून मनाला एकाग्र करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना इंद्रियांवर विजय मिळवण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.