←
शनिवार, 18 मे 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥

विषय तरी न सेवती । परि ते रसाची आस धरिती । जैसा उपवासी मरे युक्ती । परि क्षुधा न संडे ॥

"The objects of the senses turn away from the embodied soul who abstains from them, but the taste for them remains. Even this taste fades when the Supreme is seen."

विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे उपभोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध)
Sensory objects
सेवती Verb
Sevati
सेवन करणे किंवा उपभोगणे
To consume or enjoy
आस Noun
Aas
ओढ किंवा इच्छा
Desire or longing
उपवासी Noun
Upavasi
ज्याने आहार सोडला आहे असा
One who fasts
क्षुधा Noun
Kshudha
भूक
Hunger
संडे Verb
Sande
सोडणे किंवा जाणे
To leave or abandon

💡 अर्थ

जसा एखादा माणूस उपवास करतो तेव्हा तो अन्न खात नाही, पण त्याला भूक लागलेलीच असते. तसेच, इंद्रिये विषयांचा त्याग करतात, पण मनातील त्यांची ओढ संपत नाही. ती ओढ फक्त ईश्वराच्या दर्शनानेच संपते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे खरे वैराग्य नव्हे. एखादा आजारी माणूस किंवा उपवास करणारा माणूस अन्नापासून दूर राहतो, पण त्याच्या मनात अन्नाची चव घेण्याची इच्छा (रस) कायम असते. जोपर्यंत साधकाला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही, तोपर्यंत विषयांची ही सूक्ष्म ओढ किंवा गोडी मनातून जात नाही. जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हाच ही विषयांची आसक्ती मुळासकट नष्ट होते. इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे ही तात्पुरती अवस्था आहे, पण परमात्म्याचा आनंद मिळणे ही कायमस्वरूपी निवृत्ती आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखादी वाईट सवय सोडताना फक्त ती कृती थांबवून चालत नाही, तर मनातून त्याबद्दलची ओढ कमी करणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी मोबाईल बाजूला ठेवला तरी मन त्यातच असेल तर उपयोग नाही; जेव्हा अभ्यासातील गोडी समजेल, तेव्हाच मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होईल.

📌 संदर्भ

इंद्रियांचे दमन आणि मनातील सूक्ष्म आसक्ती यातील फरक स्पष्ट करताना माऊली हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 27

तंव तिये सैन्ये दोन्ही । देखिली अर्जुने नयनीं । गोत्रज आणि आप्त जनीं । भरलीं आहाती ॥ २७ ॥

"Then Arjuna saw both the armies with his eyes; they were filled with his kinsmen and relatives."

तंव Adverb
Taṃva
तेव्हा
Then
सैन्ये Noun
Sainye
लष्कर / सेना
Armies
नयनीं Noun
Nayanīṃ
डोळ्यांनी
With eyes
गोत्रज Noun
Gotraja
एकाच कुळातील नातेवाईक
Kinsmen
आप्त Noun
Āpta
जवळचे लोक / इष्टमित्र
Dear ones
भरलीं Verb
Bharalīṃ
व्यापलेली / उपस्थित
Filled / Present

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुनाने आपल्या डोळ्यांनी दोन्ही सैन्यांकडे पाहिले, तेव्हा त्याला तिथे आपलेच नातेवाईक आणि जवळची माणसे भरलेली दिसली.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन जेव्हा बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपले काका, आजोबा, गुरु, भाऊ आणि मित्र दिसतात. हे 'माझेपण' किंवा 'ममत्व' त्याच्या मनात गोंधळ निर्माण करते. युद्धाच्या कर्तव्यापेक्षा रक्ताच्या नात्याचा मोह वरचढ ठरू लागतो, हे या ओवीतून सूचित होते. अर्जुनाचा हा विषाद (दुःख) त्याच्या वैयक्तिक ओळखीमुळे आणि नात्यांच्या गुंत्यामुळे निर्माण झाला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादा कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी आपल्या भावना किंवा नात्यांचा अडथळा येतो. अशा वेळी आपण कर्तव्याला महत्त्व द्यावे की नात्याला, हा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यायची असेल, तेव्हा त्याने वैयक्तिक भावना बाजूला ठेवून न्याय करावा.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन रथात बसून दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करतो आणि त्याला तिथे आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 48

तंव तो अर्जुनु म्हणे । काय हें न कळे मने । जे आपणचि आपणें । मारूं पाहतों ॥

"Then Arjuna said, 'I do not understand what this is that my mind feels, that we are seeking to kill our very own.'"

तंव Adverb
Tanva
तेव्हा
Then
म्हणे Verb
Mhane
म्हणाला
Said
कळे Verb
Kale
समजते
Understand
मने Noun
Mane
मनाला
To the mind
आपणचि Pronoun
Aapanachi
आपण स्वतःच
We ourselves
मारूं Verb
Marun
मारण्यासाठी
To kill

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, "हे काय आहे ते माझ्या मनाला समजत नाहीये, की आपण आपल्याच माणसांना मारू पाहत आहोत."

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व आणि विषाद स्पष्टपणे दिसून येतो. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना, गुरूंना आणि आप्तांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन भावनिकदृष्ट्या खचला आहे. त्याला हा प्रश्न पडला आहे की, ज्यांच्यासोबत आपण लहानाचे मोठे झालो, ज्यांच्याकडून विद्या घेतली, त्यांनाच केवळ राज्यासाठी मारणे हे कितपत योग्य आहे? ही ओवी मानवी मनातील 'मोह' आणि 'कर्तव्य' यांच्यातील संघर्षाचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण रागाच्या भरात किंवा स्वार्थापोटी आपल्याच जवळच्या व्यक्तींचे नुकसान करायला निघतो, तेव्हा क्षणभर थांबून अर्जुनासारखा विचार केला पाहिजे की आपण हे काय करत आहोत. उदाहरणार्थ, कौटुंबिक वादात टोकाची भूमिका घेण्यापूर्वी त्याचे परिणाम आपल्याच माणसांवर काय होतील, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे असलेले पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी आणि संभ्रमित झाला आहे, तो युद्धाच्या नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा