←
शुक्रवार, 17 मे 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 118

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्माचा अकर्मु होय । आणि अकर्मीं कर्मचि आहे । तोचि पैं ओळखावा येथें । ज्ञानिया तो ॥

"He who sees inaction in action and action in inaction, he is wise among men."

कर्माचा Noun
karmācā
कर्माचा
of action
अकर्मु Noun
akarmu
अकर्म (कर्म नसणे)
inaction
ओळखावा Verb
oḷakhāvā
ओळखावा
should be recognized
ज्ञानिया Noun
jñāniyā
ज्ञानी पुरुष
wise person
बुद्धिमान Adjective
buddhimān
हुशार किंवा प्रज्ञावान
intelligent

💡 अर्थ

जो कर्मामध्ये अकर्म (कर्म न करणे) पाहतो आणि अकर्मामध्ये कर्म पाहतो, तोच मनुष्यांमध्ये खरा बुद्धिमान आणि ज्ञानी आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 46

एवं अर्जुनु तो रणीं । दुःखें व्यापुला अंतःकरणीं । धनुष्यबाण सांडूनि धरणीं । बैसला रथावरी ॥ ४६ ॥

"Thus Arjuna, overwhelmed by grief in the midst of the battlefield, cast aside his bow and arrows and sat down on the seat of the chariot."

एवं Adverb
Evam
अशा प्रकारे
In this way
रणीं Noun
Ranim
रणांगणात
In the battlefield
व्यापुला Verb
Vyapula
व्यापलेला किंवा भरलेला
Overwhelmed or filled
अंतःकरणीं Noun
Antahkarnim
मनामध्ये
In the heart or mind
सांडूनि Verb
Sanduni
टाकून देऊन किंवा सोडून
Having cast away
धरणीं Noun
Dharanim
जमिनीवर
On the ground

💡 अर्थ

अशा प्रकारे अर्जुन रणांगणावर मनात अत्यंत दुःखी झाला आणि त्याने आपले धनुष्य-बाण जमिनीवर टाकून दिले व तो रथात खाली बसला.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले. त्याचे हृदय करुणेने आणि दुःखाने भरून आले. ज्या धनुष्याच्या जोरावर तो विजय मिळवणार होता, तेच 'गांडीव' धनुष्य त्याने खाली टाकले. ही अवस्था केवळ शारीरिक थकवा नसून ती एक खोल मानसिक द्वंद्व आणि वैराग्याची (विषादाची) सुरुवात आहे. अर्जुनाचा हा विषादच पुढे त्याला श्रीकृष्णाच्या उपदेशाकडे घेऊन जातो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा घाईने चुकीचा निर्णय घेण्यापेक्षा क्षणभर थांबून आपल्या भावना समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: परीक्षेत कठीण प्रश्न पाहून घाबरून न जाता, क्षणभर शांत होऊन विचार करणे.

📌 संदर्भ

आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले आहे आणि तो शस्त्रे त्यागून रथात बसला आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 71

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥ ७१ ॥

"Therefore, perform those actions which are appropriate and those duties which are prescribed, in an excellent manner, by renouncing the desire for results."

उचित Adjective
Uchita
योग्य/परिस्थितीला साजेसे
Appropriate/Proper
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने सांगितलेले/कर्तव्य
Prescribed/Ordained
आचरावे Verb
Aacharave
आचरणात आणावे/करावे
Should practice/perform
उत्तम Adverb
Uttama
सर्वश्रेष्ठ रीतीने
Excellently/Perfectly
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची आशा/अपेक्षा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून/सोडून
Renouncing/Giving up

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे शास्त्रानुसार कर्तव्य आहे, तेच फळाची अपेक्षा न ठेवता उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार नव्हे, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडतो, तेव्हाच आपण कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊ शकतो आणि कर्माचे बंधन आपल्याला बाधत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, क्रिकेट खेळताना खेळाडूने केवळ चेंडूवर लक्ष केंद्रित करावे, विजयाच्या विचाराने दडपण घेऊ नये.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत की कर्म कसे करावे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा