←
शुक्रवार, 03 मे 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 172

अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥

जैसे आकाशीं अभ्र उमटे | तें आकाशींचि माघौतें आटे | तैसें चैतन्यीं जग प्रकटे | आणि चैतन्यींचि लया जाय ||

"As clouds arise in the sky and dissolve back into the sky, so does the world manifest in Consciousness and dissolve back into Consciousness."

आकाशीं Noun
Akashi
आकाशात
In the sky
अभ्र Noun
Abhra
ढग
Cloud
उमटे Verb
Umate
प्रकट होते / उमटते
Appears / Manifests
आटे Verb
Ate
विरून जाते / नाहीसे होते
Dissolves / Vanishes
चैतन्यीं Noun
Chaitanyi
शुद्ध जाणीवेत किंवा परमात्म्यात
In the Supreme Consciousness
लया Noun
Laya
विलीन होणे
Dissolution

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे आकाशात ढग निर्माण होतात आणि पुन्हा आकाशातच विरून जातात, त्याचप्रमाणे हे जग त्या एकाच चैतन्यामध्ये (परमात्म्यात) निर्माण होते आणि पुन्हा त्यातच लय पावते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून जगाच्या उत्पत्ती आणि लयाचा सिद्धांत अत्यंत सोप्या दृष्टांतातून मांडतात. ते म्हणतात की आकाश हे निर्विकार आणि अलिप्त आहे; त्यात ढग येतात आणि जातात पण आकाशाचे मूळ स्वरूप बदलत नाही. त्याचप्रमाणे, हे संपूर्ण दृश्य जग त्या एकाच 'चैतन्य' तत्त्वावर भासते. जग हे नश्वर आणि परिवर्तनशील आहे, पण ज्या अधिष्ठानावर (चैतन्यावर) ते दिसते, ते चैतन्य अविनाशी आहे. हे अद्वैत वेदांतातील 'विवर्तवादाचे' उदाहरण आहे, जिथे मूळ वस्तू न बदलता त्यावर दुसरी वस्तू भासते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यातील सुख-दु:ख किंवा संकटे ही आकाशातील ढगांसारखी तात्पुरती आहेत. ती येतात आणि जातात. आपण स्वतःला या बाह्य परिस्थितीशी जोडून न घेता, आपल्या मनाला आकाशासारखे विशाल आणि स्थिर ठेवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तर ते कायमस्वरूपी नसते, ते एका ढगासारखे आहे जे मेहनतीने दूर होऊ शकते.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि जगाचे नश्वरत्व समजावून सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज जग आणि चैतन्य यांचा संबंध स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 58

म्हणोनि कर्म सांडिजे । कीं नैष्कर्म्य होइजे । हें न घडे सहजे । कवणे काळीं ॥ ५८ ॥

"Therefore, renouncing action or achieving a state of actionlessness is never naturally possible at any time."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
सांडिजे Verb
Sāṇḍijē
सोडून देणे
To abandon or give up
नैष्कर्म्य Noun
Naiṣkarmya
कर्मरहित अवस्था
State of actionlessness
सहजे Adverb
Sahajē
सहजपणे
Naturally or easily
काळीं Noun
Kāḷīṃ
वेळेत किंवा काळात
In time

💡 अर्थ

म्हणून कर्म सोडून देणे किंवा कर्मापासून पूर्णपणे मुक्त होणे हे कोणत्याही वेळी सहज शक्य नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मनुष्य देहधारी आहे, तोपर्यंत कर्माचा पूर्ण त्याग करणे अशक्य आहे. केवळ बाह्यतः कर्म करणे थांबवले म्हणजे माणूस 'नैष्कर्म्य' (कर्मरहित) होत नाही. प्रकृतीचे गुण माणसाला सतत काही ना काही करण्यास भाग पाडतात. त्यामुळे कर्माचा कंटाळा करून किंवा ते सोडून देऊन मुक्ती मिळत नाही, तर फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे हाच खरा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे सोडले तर तो ज्ञानी होऊ शकत नाही; त्याला कृती करावीच लागेल.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज कोणत्याही सजीवासाठी कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 6, श्लोक 3

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

तरी संन्यास आणि योगु । हा एकचि कीं विभागु । जैसा नामभेदें प्रसंगु । एकाच अर्थाचा ॥ ३ ॥

"Therefore, Sannyasa and Yoga are one and the same; know this for certain. It is like different names for the same essence."

संन्यास Noun
Sannyasa
त्याग किंवा संन्यास
Renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग किंवा जोडणे
Yoga or Union
एकचि Adjective
Ekachi
एकच
One and the same
विभागु Noun
Vibhagu
भाग किंवा विभाग
Division or Part
नामभेदें Adverb
Namabhede
नावाच्या फरकाने
By different names
अर्थाचा Noun
Arthacha
अर्थाचा
Of the meaning

💡 अर्थ

संन्यास आणि योग हे दोन्ही एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच गोष्टीला दोन वेगळी नावे असावीत, तसेच हे आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि योग (फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे) हे भिन्न वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. त्यांच्यात कोणताही तात्विक फरक नाही. केवळ शब्दांच्या वापरामुळे ते वेगळे वाटतात, परंतु त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि स्वरूप एकच आहे. कर्माचा त्याग करणे आणि कर्म फळाची आसक्ती सोडून करणे या दोन्ही गोष्टी साधकाला एकाच ध्येयाकडे नेतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे म्हणजे योग, आणि 'मी हे केवळ फळासाठी करत नाही' ही भावना ठेवणे म्हणजे संन्यास. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञानासाठी वाचणे, हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि योग यातील अद्वैत (एकता) अर्जुनाला पटवून देण्यासाठी माउली हे निरूपण करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा