🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा विश्वाची सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा बंधनांपासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे जगाचे व्यवहार चालतात पण सूर्य त्या व्यवहारांत अडकत नाही, तसेच ईश्वराचे आहे. हे गुपित जेव्हा प्राचीन मुमुक्षूंना (मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना) समजले, तेव्हा त्यांनी कर्माचा त्याग न करता, कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडला. त्यांनी आपली विहित कर्मे केली पण ती ईश्वराला अर्पण करून केली, ज्यामुळे ते संसारात राहूनही मुक्त झाले.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती कुटुंबाप्रती असलेले आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि समाधान मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण कर्माच्या बंधनापासून कसे अलिप्त आहेत आणि हे ओळखून प्राचीन साधकांनी मोक्ष कसा मिळवला, याचे मार्गदर्शन येथे दिले आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा श्रीकृष्ण रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करतात, तेव्हा अर्जुनाची नजर समोरच्या सैन्यावर पडते. त्याला तिथे केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपलेच रक्ताचे नातेवाईक दिसतात. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे गुरु आणि स्वतःचे भाऊ तिथे उभे असलेले पाहून अर्जुनाच्या मनात मोह आणि विषाद निर्माण होण्याची ही पहिली पायरी आहे. हे मानवी स्वभावाचे चित्रण आहे, जिथे वैयक्तिक ओढ कर्तव्याच्या आड येते.

जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले नातेवाईक किंवा मित्र चुकीच्या बाजूने उभे असतात. अशा वेळी वैयक्तिक ओढ बाजूला ठेवून सत्याची आणि कर्तव्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा भ्रष्टाचार पाहूनही त्याच्यावर कारवाई करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करण्यास सांगितले जेणेकरून तो कोणाशी युद्ध करायचे आहे हे पाहू शकेल. तिथे त्याला आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, इंद्रिये ही स्वभावतःच अत्यंत प्रबळ असतात आणि ती विषयांच्या (भोगांच्या) निमित्ताने बाहेर धावत असतात. जो साधक या इंद्रियांना पूर्णपणे आपल्या ताब्यात ठेवतो आणि त्यांना विषयांच्या जाळ्यात अडकू देत नाही, तोच आत्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकतो. इंद्रियांवर विजय मिळवणे आणि बुद्धी स्थिर ठेवणे हेच आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष आपली इंद्रिये आवरून धरतो.

जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट (उदा. जंक फूड किंवा मोबाईल) खूप हवीहवीशी वाटते, तेव्हा मनावर ताबा ठेवून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासात मन लावणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व आणि आत्मस्वरूपातील स्थिरता स्पष्ट करत आहेत.