🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने भविष्याची चिंता किंवा भूतकाळाचा विचार न करता, वर्तमानात जे कर्तव्य नैसर्गिकरीत्या समोर आले आहे, त्यावर लक्ष केंद्रित करावे. 'ओघें मिळे' म्हणजे जे कर्म परिस्थितीनुसार प्राप्त झाले आहे, ते टाळू नये. ते कर्म करताना मनात कोणतीही अस्वस्थता न ठेवता 'निचाळ' म्हणजे अत्यंत स्थिर आणि शांत चित्ताने ते पार पाडावे. हीच कर्माची शुद्ध अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्यावर एखादी जबाबदारी येते, तेव्हा ती ओझे न मानता 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने शांतपणे पार पाडावी. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये अचानक आलेले काम चिडचिड न करता शांत चित्ताने पूर्ण करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचरणाची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जेव्हा मनुष्य कर्माच्या फळाची आशा सोडतो, तेव्हा त्याच्या मनात 'काय करावे' (विहित कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म किंवा अधर्म) याबद्दल संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. महाराज म्हणतात की, तू केवळ तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाड. कर्माच्या स्वरूपाबद्दल किंवा त्याच्या परिणामाबद्दल कोणताही मानसिक गोंधळ मनात ठेवू नकोस. कर्माचे फळ ईश्वराच्या हाती सोपवून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम केल्यावर मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्यापेक्षा 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने पदोन्नतीची चिंता करण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे.

भगवद्गीतेतील 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' या श्लोकाचे निरूपण करताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांमधील मानसिक द्वंद्व सोडण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुन केवळ एक महान योद्धा (धनुर्धर) नव्हता, तर तो अत्यंत दयाळू आणि सद्गुणी होता. 'कारुण्याचा सागर' आणि 'गुणांचा आगर' ही विशेषणे अर्जुनाच्या अंतःकरणाची विशालता आणि त्याच्यातील नैतिक मूल्यांची खोली दर्शवतात. युद्धाच्या प्रसंगीही त्याच्या मनात दयेचा भाव जागृत होणे हे त्याच्या उच्च आध्यात्मिक स्थितीचे लक्षण आहे. तो केवळ शस्त्राने बलवान नव्हता, तर गुणांनीही समृद्ध होता.

आपल्याकडे कितीही कौशल्य किंवा शक्ती असली तरी, मनात दया आणि चांगले गुण असणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, वर्गात हुशार असूनही दुसऱ्याला मदत करण्याची वृत्ती ठेवणे म्हणजे 'गुणांचा आगर' होणे.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुनाच्या व्यक्तिमत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.