🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःहून नवीन कर्मे निर्माण करण्यापेक्षा, जी कर्मे शास्त्रानुसार योग्य (उचित) आहेत आणि जी परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात नैसर्गिकरित्या आपल्यासमोर आली आहेत, तीच कर्मे करावीत. ही कर्मे करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा 'मला याचे काय फळ मिळेल' असा हेतू नसावा. जेव्हा आपण केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर ते मोक्षाचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी अभ्यास करत असेल, तर त्याने 'मला पहिला नंबरच हवा' या हव्यासापोटी न वाचता, 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास करावा. यामुळे तणाव कमी होतो आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्तव्य कसे पार पाडावे, याचे मार्गदर्शन केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्माचा मार्ग अत्यंत गहन आणि सूक्ष्म आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे. मनुष्याने तीन गोष्टींमधील फरक ओळखला पाहिजे: १. विहित कर्म (जे करणे कर्तव्य आहे), २. विकर्म (जे शास्त्रविरुद्ध किंवा निषिद्ध आहे) आणि ३. अकर्म (कर्मात असूनही कर्तेपणाचा अभिमान नसणे). जोपर्यंत या तिन्हींचा बोध होत नाही, तोपर्यंत मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की मोठे ज्ञानी लोकही त्यात गोंधळून जातात.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण परीक्षेत चोरी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करणे हे 'अकर्मा'कडे नेणारे पाऊल आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, विकर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म भेद आणि कर्माची गहनता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे धर्माच्या चौकटीत बसणारे (सधर्म) आहे, तेच कर्म करावे. अशा कर्माला ओझे न मानता ते अत्यंत मंगलमय आणि ईश्वरी सेवा मानून करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पवित्र भावनेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हेच 'उचित कर्म' आहे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता, आपले ज्ञान वाढवण्यासाठी आणि ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने (मंगल मानून) केल्यास त्याला अधिक आनंद आणि यश मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म आणि स्वधर्माचे पालन करणे हे कसे श्रेष्ठ आहे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.