←
रविवार, 17 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 151

जेथें अर्जुना हें संचले । तेथें मन हें मुदलें मुकलें । मग बुद्धीचें पाऊल सांडवलें । आपणया आपण ॥ १५१ ॥

जेथे अर्जुना हे संचले | तेथे मन हे मुदले मुकले | मग बुद्धीचे पाऊल सांडवले | आपणया आपण || १५१ ||

"Where this knowledge is gathered, O Arjuna, there the mind is fundamentally lost; then the step of the intellect is dropped, by oneself in oneself."

संचले Verb
Sanchale
साठवले किंवा प्रकट झाले
Accumulated or manifested
मुदलें Adverb
Mudale
मुळापासून किंवा पूर्णपणे
From the root or entirely
मुकलें Verb
Mukale
नाहीसे झाले किंवा मुकले
Lost or vanished
सांडवलें Verb
Sandavale
सुटले किंवा थांबले
Dropped or stopped
आपणया Pronoun
Apanaya
स्वतःला
To oneself

💡 अर्थ

हे अर्जुन, जहाँ यह आत्मज्ञान स्थिर होता है, वहाँ मन पूरी तरह से लुप्त हो जाता है और बुद्धि की गति भी रुक जाती है; मनुष्य स्वयं में ही स्थित हो जाता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याचे चंचल मन मुळापासून नष्ट होते. मनाचे अस्तित्व विचारांवर असते, पण आत्मस्थितीत विचारच उरत नाहीत. बुद्धी जी तर्क-वितर्क करते, तिची गतीही तिथे कुंठित होते. अशा वेळी साधक आपल्या मूळ स्वरूपात (आत्म्यात) विलीन होतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे जिथे केवळ स्वानुभव उरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण खूप रागात असतो किंवा गोंधळलेले असतो, तेव्हा शांत बसून स्वतःच्या अंतर्मनाचा विचार केल्यास मनाचा गोंधळ कमी होतो आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. हे आत्मसंयमनाचे पहिले पाऊल आहे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे आणि त्या स्थितीत मन व बुद्धी कशी लय पावते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 24

तंव अर्जुनें रथु हांकु म्हणे । दोन्ही सैन्यांमाझारीं ठाणें । करीं जेणें मी देखणें । झुंजतीं ये ॥ २४ ॥

"Then Arjuna said, 'Drive the chariot and station it between the two armies, so that I may see those who have come to fight.'"

तंव Adverb
Tanva
तेव्हा
Then
हांकु Verb
Hanku
चालव किंवा ने
Drive or take
सैन्यांमाझारीं Noun
Sainyanmazari
सैन्यांच्या मध्ये
Between the armies
ठाणें Noun
Thane
स्थान किंवा उभे करणे
Position or station
देखणें Verb
Dekhane
पाहणे
To see
झुंजतीं Adjective
Zhunjati
युद्ध करणारे
Those who fight

💡 अर्थ

तब अर्जुन ने कहा, 'हे कृष्ण, रथ को दोनों सेनाओं के बीच में ले जाकर खड़ा करें, ताकि मैं युद्ध के लिए आए हुए लोगों को देख सकूँ।'

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या युद्धाच्या सुरुवातीच्या मानसिकतेचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी ठाकली असताना, अर्जुन श्रीकृष्णाला आज्ञा करतो की रथ दोन्ही सैन्यांच्या अगदी मध्यभागी न्यावा. येथे अर्जुनाचा आत्मविश्वास आणि युद्धाची ओढ दिसून येते. त्याला हे पाहायचे आहे की आपल्या विरुद्ध कोण कोण योद्धे उभे आहेत. ही ओवी श्रीकृष्णाच्या 'सारथ्य' धर्माचे आणि अर्जुनाच्या 'वीरवृत्तीचे' दर्शन घडवते. परिस्थितीचे पूर्ण आकलन करून घेण्याची अर्जुनाची ही कृती त्याच्या युद्धकौशल्याचा भाग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही मोठे काम किंवा स्पर्धा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोरची आव्हाने आणि परिस्थितीचे नीट निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तरपत्रिका लिहिण्यापूर्वी सर्व प्रश्न नीट वाचून घेणे, जेणेकरून आपल्याला कशाचा सामना करायचा आहे याची स्पष्ट कल्पना येईल.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो शत्रू पक्षाचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 120

जेणें देहाभिमानु सांडिला । जो फळाशेवेगळा जाहला । तो कर्मामाजीं वर्तला । तरी अलिप्तु ॥ १२० ॥

जेणे देहाभिमान सांडिला । जो फळाशेवेगळा झाला । तो कर्मामध्ये वर्तला । तरी अलिप्त ॥ १२० ॥

"He who has abandoned body-consciousness and is free from the desire for results, remains untouched even while performing actions."

देहाभिमानु Noun
Dehabhimanu
देहाचा अहंकार
Body-ego
सांडिला Verb
Sandila
त्यागला
Abandoned
फळाशेवेगळा Adjective
Phalashevegala
फळाच्या इच्छेविना
Free from desire for fruits
कर्मामाजीं Noun
Karmamaji
कर्मामध्ये
In actions
वर्तला Verb
Vartala
वागला
Acted
अलिप्तु Adjective
Aliptu
अलिप्त
Detached

💡 अर्थ

जिसने देह के अहंकार को त्याग दिया है और जो फल की इच्छा से मुक्त है, वह कर्म करते हुए भी उनसे अलिप्त रहता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य 'मी म्हणजे हे शरीर' हा अहंकार (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागून देतो, तेव्हा त्याच्या मनातून कर्माच्या फळाची इच्छा आपोआप नष्ट होते. असा पुरुष संसारात राहून सर्व प्रकारची कर्तव्ये पार पाडतो, पण ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. हेच खरे ज्ञान आणि मुक्तीचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची भीती न बाळगता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे अलिप्त राहून कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जी कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा