🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने वाहत येऊन समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा विचलित होत नाही; उलट त्या नद्या समुद्राचेच रूप धारण करतात. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी पुरुषाच्या इंद्रियांद्वारे अनेक विषयांच्या इच्छा किंवा प्रलोभने त्याच्या मनात प्रवेश करतात, परंतु तो पुरुष विचलित होत नाही. त्याच्या ठिकाणी त्या सर्व वासना आत्मस्वरूपात विलीन होतात. तो पुरुष पूर्णकाम असतो, त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जर आपले मन ध्येयावर स्थिर असेल, तर ही प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे ध्येय असलेल्या विद्यार्थ्याने मोबाईल किंवा खेळाच्या आकर्षणाकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे मन विषयांच्या आहारी न जाता कसे स्थिर राहते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक लहानसा ठिणगी त्याला भस्म करण्यासाठी पुरेशी असते, त्याचप्रमाणे मानवाच्या हातून घडलेली अनंत कर्मे (संचित, प्रारब्ध, क्रियमाण) आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये भस्म होतात. जेव्हा मनुष्याला 'मी आत्मा आहे, देह नाही' हे सत्य उमजते, तेव्हा कर्माचे बंधन उरत नाही. हे ज्ञान कर्माच्या फळांची आसक्ती नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे खरे स्वरूप समजून घेतो (ज्ञान), तेव्हा त्याबद्दलची भीती किंवा चुकीचे विचार नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण टॉर्चच्या प्रकाशात (ज्ञान) ती दोरी आहे हे कळताच भीती पूर्णपणे नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची शक्ती स्पष्ट करत आहेत, जिथे ते सांगतात की आत्मज्ञान कशा प्रकारे कर्माची बंधने नष्ट करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली (उचित) कर्मे केली पाहिजेत. ही कर्मे केवळ बाह्यतः न करता ती 'मनोधर्में' म्हणजे मनाच्या पूर्ण एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य म्हणून केलेले कर्म हाच सर्वश्रेष्ठ धर्म (परम धर्म) आहे. हेच मानवी जीवनाचे सार्थक करणारे मुख्य आचरण आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखादा विद्यार्थी जेव्हा केवळ गुणांच्या मागे न धावता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करतो, तेव्हा तो या ओवीनुसार 'उचित कर्म' करत असतो. हेच त्याचे कर्तव्य आणि धर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत, जे मोक्षाचे साधन ठरते.