←
बुधवार, 03 जानेवारी 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 302

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो । जयासी जाहला असे पहा हो । तयाचिये प्रज्ञेचा ठावो । अढळ जाणावा ॥ ३०२ ॥

"Therefore, he whose senses are completely restrained from their objects, his wisdom is firmly set."

इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
इंद्रियांचा (डोळे, कान, नाक इ.)
of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
restraint or control
जयासी Pronoun
Jayasi
ज्याला
to whom
प्रज्ञेचा Noun
Pradnecha
बुद्धीचा
of wisdom/intellect
अढळ Adjective
Adhal
स्थिर किंवा न हलणारे
unwavering or steady
जाणावा Verb
Janava
समजावे
should be known

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत आणि ज्याचा स्वतःच्या इंद्रियांवर ताबा आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपात स्थिर होते. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला विचलित करतात; परंतु जो या चंचलतेवर विजय मिळवतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच आत्मज्ञानाची परिपक्वता होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या रागावर किंवा जिभेच्या चवीवर (खाण्यावर) नियंत्रण ठेवतो, तेव्हा आपण अधिक शांत आणि विचारी बनतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व विशद करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 82

जेथें अर्जुना हें न दिसे । तेथें सुख हेंचि असे । म्हणोनि विषयसंगु न सोसे । साधुजनां ॥ ८२ ॥

जेथे अर्जुना हे (विषय) दिसत नाहीत, तेथेच खरे सुख असते; म्हणून सज्जन लोक विषयांच्या संगतीचा स्वीकार करत नाहीत.

"Where these (sensory objects) are not seen, O Arjuna, there alone is bliss; therefore, holy men do not endure the company of sensory objects."

जेथें Adverb
jethe
जिथे
where
न दिसे Verb
na dise
दिसत नाही
is not seen
सुख Noun
sukha
आनंद
bliss/happiness
विषयसंगु Noun
vishayasangu
विषयांची ओढ/संगत
attachment to sensory objects
न सोसे Verb
na sose
सहन होत नाही/आवडत नाही
do not tolerate/desire
साधुजनां Noun
sadhujanan
सज्जन लोकांना
to the wise/saints

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जिथे इंद्रियांचे विषय (जसे की चव, स्पर्श, मोह) नसतात, तिथेच खरे आणि कायमचे सुख असते. म्हणूनच शहाणे लोक बाह्य सुखांच्या मागे धावत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाचे लक्ष बाह्य जगातील भौतिक सुखांकडे असते, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या अंतरातील शाश्वत आनंदाची जाणीव होत नाही. जेव्हा मनातून विषयांची ओढ पूर्णपणे निघून जाते, तेव्हाच 'ब्रह्मसुख' किंवा 'आत्मसुख' प्रकट होते. साधू किंवा ज्ञानी पुरुष हे जाणतात की इंद्रियजन्य सुख हे क्षणभंगुर आणि अंती दुःख देणारे असते, म्हणून ते विषयांच्या मोहापासून अलिप्त राहतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा चविष्ट पदार्थांमध्ये सुख शोधतो. पण थोडा वेळ शांत बसून ध्यान केल्यास मनाला जी शांतता मिळते, ती कोणत्याही वस्तू पेक्षा मोठी असते. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियापासून दूर राहिल्यावर मिळणारी एकाग्रता आणि यश हे खऱ्या सुखाचे उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रियजन्य सुखापेक्षा आत्मसुख कसे श्रेष्ठ आहे, हे माउली अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 31

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

म्हणोनि संन्यासी तोचि जाणावा । जो न करीच कवणियाची आशा । आणि न धरीच द्वेषा । अंतःकरणीं ॥ ३१ ॥

"Therefore, know him alone to be a Sanyasi, who neither harbors any hope (desire) nor holds any hatred in his heart."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
संन्यासी Noun
Sanyasi
त्यागी किंवा विरक्त पुरुष
Renunciant
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा किंवा समजावा
Should be known
आशा Noun
Aasha
इच्छा किंवा अपेक्षा
Desire or hope
द्वेषा Noun
Dvesha
तिरस्कार किंवा मत्सर
Hatred or malice
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनामध्ये
In the heart or mind

💡 अर्थ

ज्याला कशाचीही आशा नाही आणि ज्याच्या मनात कोणाबद्दलही द्वेष नाही, त्यालाच खरा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या करतात. संन्यास म्हणजे केवळ भगवी वस्त्रे परिधान करणे किंवा घरदार सोडणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याच्या मनात कोणत्याही फळाची अपेक्षा (आशा) उरलेली नाही आणि ज्याच्या मनात कोणाविषयीही तिरस्कार (द्वेष) नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' आहे. असा मनुष्य संसारात राहूनही सर्व कर्मबंधनांतून मुक्त असतो, कारण त्याचे मन द्वैताच्या पलीकडे गेलेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण कोणाकडून अपेक्षा न ठेवता काम करतो आणि कोणाबद्दलही मनात राग धरत नाही, तेव्हा आपण मानसिक शांतता अनुभवतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना परतफेडीची अपेक्षा न ठेवणे हाच खरा मानसिक संन्यास आहे.

📌 संदर्भ

खरा संन्यासी कोणाला म्हणावे, याचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज बाह्य वेषापेक्षा अंतर्मनातील शुद्धतेवर भर देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा