←
सोमवार, 11 डिसेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 91

म्हणोनि कर्माचां ठायीं । जेणें सांडिली अहंता पाहीं । तोचि संन्यासी तिहीं । लोकीं जाणावा ॥

"Therefore, he who has cast off egoism in the performance of actions, know him alone to be a Sanyasi in the three worlds."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्माचां Noun
Karmacham
कर्माच्या ठिकाणी
In the actions
सांडिली Verb
Sandili
त्यागली किंवा सोडली
Abandoned or cast off
अहंता Noun
Ahanta
अहंकार किंवा मीपणा
Ego or I-ness
संन्यासी Noun
Sanyasi
विरक्त किंवा संन्यासी
Renunciant
तिहीं Adjective
Tihim
तिन्ही
Three
लोकीं Noun
Lokim
लोकांमध्ये (जगात)
In the worlds

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने कर्माच्या ठिकाणी असलेला आपला अहंकार (मीपणा) सोडून दिला आहे, त्यालाच तिन्ही लोकांत खरा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यासाचे खरे मर्म उलगडून सांगतात. सामान्यतः लोक कर्म सोडण्याला संन्यास समजतात, परंतु महाराज म्हणतात की खरा संन्यास हा बाह्य कृतीत नसून अंतर्मनात असतो. जो मनुष्य आपली विहित कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे करतोय' हा कर्तेपणाचा अहंकार पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खरा संन्यासी होय. असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला त्रैलोक्यात वंदनीय मानले जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना, जसे की अभ्यास किंवा घरची कामे, 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न करता ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचा गाजावाजा न करणे म्हणजे अहंता सोडणे होय.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्याशाची व्याख्या सांगत आहेत, जिथे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे महत्त्वाचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 155

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कूर्मु आपुलीं अंगें । स्वेच्छेंचि संवरी वेगें । तैसीं इंद्रियें विषयसंगें । आवरिलीं ज्यानें ॥

"As the tortoise withdraws its limbs from all sides, so does the person who withdraws the senses from their objects; their wisdom is firmly established."

कूर्मु Noun
Kurmu
कासव
Tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
Limbs
स्वेच्छेंचि Adverb
Svecchenchi
स्वतःच्या इच्छेने
By one's own will
संवरी Verb
Sanvari
आवरतो किंवा आत घेतो
Withdraws or restrains
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयसंगें Noun
Vishayasange
विषयांच्या ओढीपासून
From attachment to objects
आवरिलीं Verb
Avarili
नियंत्रित केली
Controlled

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःच्या इच्छेने आपल्या पाठीच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे अतिशय समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या (रूप, शब्द, रस इ.) मोहातून स्वतःच्या इच्छेने मागे खेचू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, विवेकाने आणि सहजतेने असायला हवे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धावत नाहीत, तेव्हाच मन आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना किंवा अभ्यास करताना अनेक प्रलोभने समोर येतात. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना मोबाईलवर येणारे नोटिफिकेशन आपल्याला विचलित करते. अशा वेळी कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता भंग होऊ न देता, जाणीवपूर्वक आपले लक्ष पुन्हा कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज कासवाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 94

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न शिवती। जैसा जळीं जळु न लिंपती। पद्मपत्र॥ ९४॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not touch the sense of doership; just as the lotus leaf is not wetted by water though it stays in it."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
मी कर्ता आहे ही भावना
Sense of doership
शिवती Verb
Shivati
स्पर्श करणे
To touch
जळीं Noun
Jali
पाण्यात
In water
लिंपती Verb
Limpati
भिजणे किंवा माखणे
To be smeared or wetted
पद्मपत्र Noun
Padmapatra
कमळाचे पान
Lotus leaf

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही त्याला पाणी चिकटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी माणूस कर्मे करतो पण त्याला कर्माचा अभिमान किंवा फळ चिकटत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. आत्मज्ञानी पुरुष सर्व लौकिक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. जसे कमळाचे पान पाण्यातच वाढते, पण पाण्याचा एक थेंबही त्यावर थांबत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून अलिप्त असतो. कर्माचे फळ त्याला बाधत नाही कारण त्याचे चित्त ईश्वराशी जोडलेले असते. तो कर्माचा कर्ता स्वतःला मानत नाही, तर ती ईश्वरी इच्छा मानतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करावा, पण निकालाच्या चिंतेत किंवा यशाच्या गर्वात अडकून पडू नये.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा