🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याचा स्वभावच असा आहे की तो कर्माशिवाय राहू शकत नाही. विहित कर्म (जे आपले कर्तव्य आहे) सोडून देणे किंवा पूर्णपणे निष्क्रिय होणे हे निसर्गनियमाच्या विरुद्ध आहे. जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत प्रकृतीचे गुण माणसाला काही ना काही कृती करायला भाग पाडतात. त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते कर्म फळाची आशा न धरता करणे श्रेष्ठ आहे. केवळ शरीर शांत ठेवल्याने कर्म सुटत नाही, कारण मन आणि बुद्धी सतत कार्यरत असतात.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला वाटले की मी अभ्यासच करणार नाही, तरीही त्याचे मन काहीतरी विचार करत राहील किंवा तो इतर काहीतरी कृती करेल. म्हणून, आळस करण्यापेक्षा आपले कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे करणे हेच योग्य आहे. उदाहरणार्थ, सुट्टीच्या दिवशीही आपण काही ना काही करत असतोच, कारण पूर्ण निष्क्रियता अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत की कोणताही जीव कर्माचा पूर्णपणे त्याग करू शकत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे किंवा इंद्रियांना बळजबरीने रोखून धरणे पुरेसे नसते. जोपर्यंत मनातील विषयांची ओढ संपत नाही, तोपर्यंत केवळ शारीरिक दमन उपयोगाचे नसते. इंद्रियांना पूर्णपणे मारणे किंवा त्यांचा नैसर्गिक व्यापार थांबवणे अशक्य आहे. त्याऐवजी बुद्धी स्थिर करून विषयांवरील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे. केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबली तर ती पुन्हा उसळी मारून बाहेर येतात.

एखादी वाईट सवय सोडताना ती फक्त जबरदस्तीने बंद करण्यापेक्षा, त्या सवयीचे तोटे समजून घेऊन मनापासून ती सोडण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल न वापरण्याचा हट्ट करण्यापेक्षा, अभ्यासाचे महत्त्व समजून घेतल्यास मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांचे दमन आणि विषयांचा त्याग यातील सूक्ष्म फरक ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्या साधकाने योगाभ्यासाने किंवा ज्ञानाने आपले अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) पूर्णपणे ताब्यात ठेवले आहे आणि ज्याने कर्माच्या फळाचा मोह पूर्णपणे त्यागला आहे, असा पुरुष देहधारी असूनही कर्माच्या लेपापासून मुक्त असतो. तो सर्व क्रिया केवळ शरीराच्या पातळीवर होऊ देतो, पण स्वतःचा आत्मा अलिप्त ठेवतो. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसाच हा पुरुष संसारात राहूनही कर्माला शिवत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम करतोय आणि मला याचे फळ मिळालेच पाहिजे' हा हट्ट सोडल्यास मानसिक ताण कमी होतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करावा, निकालाच्या चिंतेत वेळ घालवू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष शरीरात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.