←
बुधवार, 06 डिसेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 326

म्हणौनि इंद्रियें दमिजे । आणि युक्ति तंव न विसरिजे । तरीच विषय-संगु सांडिजे । पांडुकुमरा ॥ ३२६ ॥

"Therefore, subdue the senses and do not forget the spiritual technique; only then, O son of Pandu, can attachment to sense-objects be relinquished."

इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
Senses
दमिजे Verb
Damije
संयम करावा किंवा जिंकावी
Should be subdued or controlled
युक्ति Noun
Yukti
साधनेचे कौशल्य किंवा मार्ग
Technique or spiritual method
विसरिजे Verb
Visarije
विसर पडू देणे
To forget
विषय-संगु Noun
Vishaya-sangu
विषयांची आसक्ती किंवा ओढ
Attachment to sensory objects
सांडिजे Verb
Sandije
त्याग करणे किंवा सोडणे
To abandon or leave

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, इंद्रियांवर ताबा मिळवावा आणि योगाची युक्ती कधीही विसरू नये, तरच विषयांची ओढ पूर्णपणे सुटते.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रियांना विषयांपासून रोखणे पुरेसे नसते. जर मनात विषयांचे चिंतन चालू राहिले, तर इंद्रिये पुन्हा तिकडे धाव घेतील. म्हणून 'युक्ती' म्हणजे बुद्धीचा आणि योगाचा वापर करून मन ईश्वराकडे किंवा आत्मस्वरूपाकडे वळवले पाहिजे. जेव्हा साधक साधनेची ही युक्ती (तंत्र) आत्मसात करतो, तेव्हाच त्याची विषयांवरील आसक्ती नैसर्गिकरित्या नष्ट होते. केवळ बाह्य संयम नव्हे, तर आंतरिक पालट महत्त्वाचा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला मोबाईलचे व्यसन सोडायचे असेल, तर फक्त फोन दूर ठेवून चालणार नाही (इंद्रिय दमन), तर त्या वेळेत एखादे चांगले पुस्तक वाचण्याची किंवा छंद जोपासण्याची युक्ती (साधना) योजली पाहिजे, तरच मोबाईलची ओढ कमी होईल.

📌 संदर्भ

इंद्रिय संयम आणि योगाची युक्ती यांची सांगड घातल्याशिवाय विषयांची आसक्ती सुटत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 148

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform the appropriate action and the prescribed duty; perform them excellently, having abandoned the hope for rewards."

उचित Adjective
uchit
योग्य किंवा परिस्थितीला साजेसे
appropriate or proper
विहित Adjective
vihit
शास्त्राने नेमून दिलेले किंवा विहित केलेले
prescribed or ordained
आचरावे Verb
acharave
आचरण करावे किंवा कृतीत आणावे
should practice or perform
उत्तम Adjective
uttam
सर्वोत्कृष्ट रीतीने
excellently or perfectly
फळाशा Noun
phalasha
फळाची आशा किंवा अपेक्ष
desire for results
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून किंवा सोडून देऊन
having abandoned or giving up

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्रानुसार नेमून दिलेले कर्तव्य आहे, तेच फळाची आशा सोडून उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या मनाला वाटेल तसे वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत किंवा नैतिक) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा निष्काळजीपणे न करता 'उत्तम' रीतीने, म्हणजे पूर्ण कौशल्याने पार पाडावे. या सर्वांत महत्त्वाची अट म्हणजे 'फळाशा सांडूनि' - म्हणजेच त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फायद्याची किंवा फळाची अपेक्षा मनात न ठेवता ते ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने करावे. अशा प्रकारे केलेले कर्म मनुष्याला बंधनात टाकत नाही, तर त्याची प्रगती करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ न घालवता, आपले मुख्य कर्तव्य असलेला 'अभ्यास' अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आसक्ती न धरता आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 12

म्हणौनि स्वधर्मु जो विहितु । तोचि आचरिजे उचितु । जैसा मार्गु हा संमतु । चालतां न पावे ॥

"Therefore, perform the duty that is prescribed; for just as walking on a recognized path leads to no harm."

स्वधर्मु Noun
Swadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
विहितु Adjective
Vihitu
शास्त्राने सांगितलेले
Prescribed
आचरिजे Verb
Acharije
आचरण करावे
Should practice
उचितु Adjective
Uchitu
योग्य/उचित
Appropriate
संमतु Adjective
Sammatu
मान्य असलेला
Approved/Accepted
मार्गु Noun
Margu
रस्ता
Path

💡 अर्थ

म्हणून आपल्यासाठी जे योग्य कर्तव्य ठरवून दिले आहे, त्याचेच पालन करावे. ज्याप्रमाणे चांगल्या आणि सरळ रस्त्याने चालले असता माणसाला त्रास होत नाही, तसेच स्वधर्माने वागल्यास अडथळे येत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी शास्त्राने सांगितलेल्या आणि आपल्या प्रकृतीला साजेसा अशा कर्तव्याचेच आचरण करावे. यासाठी त्यांनी एका प्रवाशाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखादा प्रवासी सर्वांनी मान्य केलेल्या सुरक्षित राजमार्गावरून चालला, तर त्याला प्रवासात कष्ट होत नाहीत आणि तो चुकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो मनुष्य आपले विहित कर्म प्रामाणिकपणे करतो, तो संसाराच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला आत्मिक शांती मिळते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला 'विद्यार्थी धर्म' म्हणजेच प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे पाळले पाहिजे. जर त्यांनी अभ्यासाचा हा 'राजमार्ग' निवडला, तर त्यांना परीक्षेच्या वेळी भीती वाटणार नाही आणि यश सहज मिळेल.

📌 संदर्भ

कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा