←
मंगळवार, 28 नोव्हेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 143

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें अंतःकरण निकें । जेथ विषयांचेनि नांवें न टिके । विटाळु कांहीं ॥

"Therefore, Arjuna, listen; this heart is pure, where no defilement of sensory objects remains even in name."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
निकें Adjective
Nikēṃ
शुद्ध किंवा चांगले
Pure or Good
विषयांचेनि Noun
Viṣayāñcēni
विषयांच्या (इंद्रिय सुखांच्या)
Of sensory objects
विटाळु Noun
Viṭāḷu
अशुद्धता किंवा दोष
Impurity or Defilement
टिके Verb
Ṭikē
राहणे किंवा टिकणे
To stay or endure

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, हे मन इतके स्वच्छ आणि चांगले असते की, तिथे विषयांच्या (मोहाच्या) नावाने सुद्धा कोणतीही अशुद्धता राहत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 195

म्हणोनि जे जे उचित । आणि प्रसंगें पावे प्राप्त । तें कर्म न संडीं गा निभ्रांत । विहित म्हणोनि ॥ १९५ ॥

"Therefore, whatever is appropriate and whatever comes to you by circumstance, do not abandon that action, for it is your prescribed duty."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य
Appropriate
प्रसंगें Noun
Prasaṅgē
प्रसंगानुसार / वेळेनुसार
By circumstance
प्राप्त Adjective
Prāpta
मिळालेले / समोर आलेले
Obtained
संडीं Verb
Saṃḍīṃ
टाकू नकोस / सोडू नकोस
Do not abandon
निभ्रांत Adverb
Nibhrānta
निःसंशयपणे
Without doubt
विहित Adjective
Vihita
नेमून दिलेले कर्तव्य
Prescribed duty

💡 अर्थ

म्हणून जे जे योग्य कर्म आहे आणि जे वेळेनुसार तुझ्यासमोर येते, ते आपले कर्तव्य आहे असे समजून कधीही सोडू नकोस.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्माची निवड करू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार (प्रसंगें पावे प्राप्त) आणि नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, तेच करावे. 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले कर्तव्य. असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि मनात कोणताही संशय न बाळगता (निभ्रांत) पूर्ण करणे हाच खरा योग आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी आहे आणि त्याला एखादा विषय कठीण वाटतो म्हणून तो त्याचा कंटाळा करतो. पण या ओवीनुसार, तो विषय अभ्यासणे हे त्याचे 'विहित' कर्म आहे. त्याने तो कंटाळा सोडून, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने अभ्यास केला पाहिजे. तसेच नोकरीत एखादे कठीण काम समोर आले तर ते टाळण्याऐवजी पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे या ओवीचे पालन होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याचे पालन कसे करावे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 60

म्हणोनि उचित कर्म । जेणें पाविजे स्वधर्म । तेंचि करीं तूं उत्तम । धनुर्धरा ॥

म्हणोनि उचित कर्म । जेणे पाविजे स्वधर्म । तेचि करीं तूं उत्तम । धनुर्धरा ॥

"Therefore, perform the appropriate action by which your duty is fulfilled; do it excellently, O Archer."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Rightful
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त होते / साध्य होते
Attained / Achieved
स्वधर्म Noun
Swadharma
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
उत्तम Adverb
Uttama
श्रेष्ठ प्रकारे
Excellently / Best
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
हे अर्जुना (धनुष्य धारण करणाऱ्या)
O Archer (Arjuna)

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, जे कर्म करणे योग्य आहे आणि ज्याने आपल्या स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन होते, तेच श्रेष्ठ कर्म तू कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैरपणे कोणतेही कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे आपल्या प्रकृतीला व धर्माला अनुसरून आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हणतात. असे कर्म केल्याने मनुष्याला आत्मिक समाधान मिळते आणि तो मोक्षाप्रत जातो. अर्जुनाला उद्देशून ते म्हणतात की, तू तुझा क्षात्रधर्म ओळखून तुझे विहित कर्तव्य अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाड.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे टाळू नयेत. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हा त्याचा 'स्वधर्म' आहे. तो अभ्यास त्याने कंटाळा न करता 'उत्तम' प्रकारे केला पाहिजे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, असे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा