🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रवास करणारी नाव जर सोसाट्याच्या वाऱ्याच्या तावडीत सापडली, तर ती नाव दिशाहीन होते आणि अथांग पाण्यातही बुडून जाते. त्याचप्रमाणे, जर माणसाचे मन इंद्रियांच्या विषयांकडे (भोगांकडे) धावू लागले, तर ते माणसाच्या स्थिर बुद्धीला विचलित करते. ही विचलित बुद्धी माणसाला विनाशाकडे नेते, मग तो कितीही ज्ञानी का असेना.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या आहारी गेलो, तर आपले अभ्यासावरून किंवा कामावरून लक्ष विचलित होते. हे विचलित मन आपल्याला ध्येयापासून दूर नेते. म्हणून मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे माणसाचा विवेक कसा नष्ट होतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे नावेचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला सावध करत आहेत. ते म्हणतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मोह किंवा दयेपोटी स्वधर्म त्यागणे हे अनुचित आहे. क्षत्रियाचे कर्तव्य युद्ध करणे हे आहे. जर तू तुझे विहित कर्तव्य (उचित कर्म) सोडून संन्यास घेण्याचा विचार केलास, तर ते तुझ्यासाठी अयोग्य ठरेल. जीवनात संभ्रम निर्माण झाला तरी आपल्या मूळ कर्तव्यापासून ढळू नये, असा उपदेश येथे दिला आहे.

जेव्हा आपल्याला कठीण प्रसंगात आपले कर्तव्य सोडून पळून जावेसे वाटते, तेव्हा ही ओवी आठवावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी अभ्यास सोडून देणे हे 'अनुचित' आहे, उलट धैर्याने सामोरे जाणे हे 'उचित' आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत आणि मोहापायी कर्तव्य सोडू नको असे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक आपला अहंकार किंवा 'मी'पण पूर्णपणे ईश्वराला समर्पित करतो, तेव्हा तो स्वतः आणि त्याची कृती दोन्ही ब्रह्मरूप होतात. अशा स्थितीत कर्ता, कर्म आणि क्रिया यांतील भेद संपतो. जेव्हा सर्व काही ब्रह्मच झाले, तेव्हा कर्माचे बंधन कोणाला बाधणार? कर्म आपोआपच लय पावते आणि साधक मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञानाची साधना म्हणून केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे ब्रह्मार्पण स्थितीचे वर्णन करत आहेत, जिथे कर्ता आणि कर्म एकरूप होतात.