🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम किंवा मोह दूर करून आणि परिणामांची चिंता न करता, क्षत्रिय म्हणून तुझे जे कर्तव्य आहे (युद्ध करणे), त्यासाठी तू आता सज्ज हो. मनाला भ्रमात ठेवणे थांबवून कर्माला प्राधान्य देण्याचा हा संदेश आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा भीती आणि चिंता सोडून आपले कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हेच त्यांचे खरे कर्तव्य आहे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ सोडून युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करत आहेत. जेव्हा आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो. अज्ञान हेच द्वैताचे (म्हणजेच 'मी' वेगळा आणि 'जग' किंवा 'ईश्वर' वेगळा या भावनेचे) मूळ कारण आहे. एकदा का हे अज्ञान मुळासकट उपटून टाकले की, भक्त आणि देव, किंवा मी आणि तू असा वेगळेपणा उरत नाही. सर्वत्र एकच चैतन्य भरलेले आहे असा अनुभव येतो. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर भेदाची भावना नष्ट होते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'माझे' आणि 'तुझे' यावरून भांडतो. जर आपण हे लक्षात घेतले की आपल्या सर्वांमध्ये एकच आत्मा आहे, तर राग आणि द्वेष कमी होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना सहकाऱ्याला स्पर्धक न मानता आपल्याच कामाचा एक भाग मानल्यास कामाचा ताण कमी होतो आणि सहकार्य वाढते.

आत्मज्ञानाद्वारे अज्ञानाचा पूर्ण नाश झाल्यावर प्राप्त होणाऱ्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.