🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला समजावून सांगतात की, ज्या गोष्टी उत्पत्तीच्या आधी नव्हत्या आणि विनाशानंतरही राहणार नाहीत, त्या केवळ मधल्या काळात सत्य असल्यासारख्या भासतात. जे पदार्थ सुरुवातीला आणि शेवटी नसतात, ते मधल्या काळातही खरोखर नसतातच. म्हणून या नश्वर आणि मायावी जगातील घटनांसाठी किंवा मृत्यूसाठी शोक करणे व्यर्थ आहे. आत्मस्वरूपाचा विचार केला तर हे दृश्य जगत शून्यवत आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा ती कायमस्वरूपी नव्हती हे लक्षात घेऊन मन शांत ठेवावे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास किंवा खेळात हरल्यास, तो शेवट नाही हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञानावर आधारित, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला जगाच्या अशाश्वततेबद्दल आणि आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटू शकतात. परंतु, आध्यात्मिक दृष्टीने विचार केल्यास हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. साधकाला या दोन्ही मार्गांचे स्वरूप नीट कळावे आणि गोंधळ होऊ नये, म्हणून श्रीकृष्णाने त्यांच्यातील सूक्ष्म भेद स्पष्ट करून सांगितला आहे. मुळात हे दोन्ही मार्ग एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम निस्वार्थ भावनेने केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील मूळ ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात सर्व नद्या पूर्ण भरून समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. त्याचप्रमाणे, स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनात अनेक विषयांच्या इच्छा निर्माण झाल्या तरी, तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. त्याच्या ठिकाणी असलेल्या आत्मसुखामुळे बाह्य जगातील कामना त्याला बाधा पोहोचवू शकत नाहीत. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं...' या श्लोकावर आधारित आहे.

आपल्या आयुष्यात अनेक संकटे किंवा प्रलोभने येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून, त्या परिस्थितीचा आपल्या मनावर परिणाम होऊ न देणे, हे या ओवीतून शिकता येते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता शांतपणे पुढचा अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.