🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये बाह्य विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये जेव्हा विषयांकडे धावणे थांबवतात, तेव्हाच चित्त अंतर्मुख होऊन परमात्म्याशी एकरूप होते. हा इंद्रियनिग्रह केवळ बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात झालेला विवेकपूर्ण संयम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे बोलण्यापासून स्वतःला रोखतो किंवा अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण टाळतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा वापर करतो. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनावर ताबा ठेवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये विषयांकडून खेचून घेतली जातात, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीमध्ये पांडव सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांच्या आगमनाचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर केवळ मुख्य पांडवच नव्हते, तर त्यांना साथ देण्यासाठी राजा द्रुपद, द्रौपदीचे पाच पुत्र (प्रतिविंध्य, सुतसोम, श्रुतकर्मा, शतानीक आणि श्रुतसेन) आणि सुभद्रेचा पराक्रमी पुत्र अभिमन्यू हे सर्व आपापल्या चतुरंग सेनेसह उपस्थित झाले होते. हे वर्णन पांडव पक्षाची शक्ती आणि धर्माच्या रक्षणासाठी जमलेली एकजूट दर्शवते.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या ध्येयासाठी काम करतो, तेव्हा सर्वांनी मिळून आपली शक्ती एकवटणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, शाळेच्या एखाद्या मोठ्या प्रकल्पात सर्व विद्यार्थ्यांनी आपापल्या कौशल्यासह एकत्र येऊन काम केल्यास यश निश्चित मिळते.

कुरुक्षेत्रावर पांडव पक्षातील महान योद्ध्यांच्या आणि त्यांच्या सैन्याच्या आगमनाचे वर्णन.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.