🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जो साधक आपली पाचही ज्ञानेंद्रिये विषयांच्या मोहापासून बाजूला काढून स्वतःच्या ताब्यात ठेवतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. जसा कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी पोटात ओढून घेतो, तसाच जो इंद्रियांना आवरतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा खेळाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. यामुळे आपली बुद्धी एकाग्र होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) वर्णन करतात. जो मनुष्य संकटे आली असता डगमगत नाही किंवा मनातून विचलित होत नाही आणि सुखाचे प्रसंग आले असता त्यात वाहून जात नाही किंवा अधिक सुखाची अपेक्षा करत नाही, तो खरा योगी होय. ज्याच्या अंतःकरणातून आसक्ती (राग), भीती आणि क्रोध हे विकार पूर्णपणे निघून गेले आहेत, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या कामात अपयश आले तर निराश न होता आणि यश मिळाले तर गर्विष्ठ न होता शांत राहणे, हे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसता पुढच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची (स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे सांगत आहेत.