🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की कर्माची गती अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे, तर त्यामागील हेतू आणि फळाची आसक्ती महत्त्वाची असते. कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील फरक समजणे इतके कठीण आहे की, ज्यांना आपण बुद्धिमान किंवा चतुर म्हणतो, ते देखील कर्माच्या गुंतागुंतीच्या स्वरूपाबाबत संभ्रमात पडतात. म्हणून मोक्षप्राप्तीसाठी आणि संसाराच्या बंधनातून सुटण्यासाठी कर्माचे खरे मर्म जाणून घेणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ सवयीने न करता, त्या कामाचा परिणाम आणि आपला उद्देश काय आहे याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, कोणाला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता निस्वार्थ भावनेने करावी, तरच ते 'सत्कर्म' ठरते.

भगवान श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) कर्माची गती किती गहन आणि अनाकलनीय आहे हे अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक बाह्य जगातील मोह सोडून अंतर्मुख होतो आणि स्वतःच्या स्वरूपाचा शोध घेतो, तेव्हा त्याला स्वतःमध्येच ईश्वरी तत्त्वाचा प्रकाश दिसतो. हा बोध बाहेरून येत नाही, तर तो आतूनच स्फुरतो. अशा प्रकारे जो स्वतःला ओळखतो, तो आपोआपच ब्रह्मरूप होतो. ज्ञानेश्वर माऊली अर्जुनाला सांगतात की हे सत्य तू निःशंकपणे स्वीकार.

दैनंदिन जीवनात आपण नेहमी इतरांच्या मतांवर अवलंबून असतो. ही ओवी आपल्याला स्वतःच्या आत डोकावून स्वतःची क्षमता ओळखायला शिकवते. उदाहरण: जेव्हा आपण स्वतःच्या मेहनतीवर आणि प्रामाणिकपणावर विश्वास ठेवतो, तेव्हा बाह्य संकटांची भीती वाटत नाही आणि आपण शांत राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाची स्थिती आणि त्याचे ब्रह्मस्वरूपाशी होणारे ऐक्य स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अपरिहार्यतेबद्दल सांगतात. ते म्हणतात की, जर कोणी ठरवले की मी सर्व कर्मे सोडून देईन, तर ते प्रत्यक्षात अशक्य आहे. जोपर्यंत जीवात्मा शरीरात वास करतो, तोपर्यंत शरीराच्या नैसर्गिक गरजा आणि हालचाली (जसे की श्वास घेणे, पाहणे, ऐकणे) ही सुद्धा कर्मेच आहेत. देह धारण केल्यावर कर्माचा पूर्ण त्याग करणे तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य आहे, कारण देह असणे हीच एक क्रिया आहे.

आपण कितीही आळस केला किंवा 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हटले, तरी जगण्यासाठी आपल्याला काही ना काही कृती करावीच लागते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास करायचे टाळले तरी त्याचे जेवणे, फिरणे किंवा विचार करणे ही कर्मे सुरूच राहतात. म्हणून कर्माचा कंटाळा न करता ती योग्य भावनेने पार पाडावीत.

देहधारी मनुष्याला कर्म टाळणे का अशक्य आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.