🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मर्म सांगतात. ज्या व्यक्तीला आपल्या अंतरात्म्याचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला बाह्य जगातील नश्वर विषयांमध्ये कोणतेही स्वारस्य उरत नाही. ज्याप्रमाणे अमृताचे सेवन करणाऱ्याला इतर पेये बेचव वाटतात, त्याचप्रमाणे आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्याला भौतिक सुखे तुच्छ वाटतात. अशी व्यक्ती स्वतःच्याच ठिकाणी संतुष्ट असते आणि तिची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. हेच पूर्णत्वाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात बाह्य गोष्टींवर (उदा. मोबाईल, प्रसिद्धी किंवा वस्तू) आपले सुख अवलंबून न ठेवता, स्वतःच्या कर्मात आणि विचारात समाधान शोधणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय. उदाहरण: इतरांनी स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी आपल्या ध्येयापासून विचलित न होता शांत राहणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्यांच्याकडे अधिकार आहे किंवा जे ज्ञानी आहेत, त्यांनी समाजासमोर आदर्श ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. जरी ज्ञानी माणसाला स्वतःच्या स्वार्थासाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज उरलेली नसते, तरीही त्याने आपली कर्तव्ये चोख पार पाडली पाहिजेत. कारण सामान्य जनता नेहमी मोठ्यांचे किंवा श्रेष्ठांचे अनुकरण करत असते. जर समर्थांनी कर्माचा त्याग केला, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी ज्ञानी पुरुषाने कर्म करत राहणे गरजेचे आहे.

जर तुम्ही एखाद्या गटाचे प्रमुख असाल, तर तुम्ही स्वतः शिस्त पाळली पाहिजे. उदाहरणार्थ, शिक्षकांनी स्वतः वेळेवर शाळेत आले पाहिजे, जेणेकरून विद्यार्थी त्यांचे पाहून वेळेचे महत्त्व शिकतील.

ज्ञानी आणि समर्थ व्यक्तींनी समाजासाठी आदर्श कसा निर्माण करावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्याच्या मनातील संशय हा केवळ अज्ञानातून जन्माला येतो. हा संशय आत्मस्वरूपाच्या विस्मरणाने दृढ होतो आणि प्रगतीच्या मार्गात अडथळा ठरतो. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याप्रमाणे अज्ञानामुळे निर्माण झालेला संशय नष्ट करण्यासाठी 'विवेक' आणि 'आत्मज्ञान' या शस्त्रांचा वापर करणे आवश्यक आहे. जोपर्यंत मनात संशय आहे, तोपर्यंत कर्मयोग साध्य होत नाही, म्हणून ज्ञानाने त्याचा संहार करणे हाच एकमेव मार्ग आहे.

अभ्यास करताना किंवा एखादे नवीन काम करताना 'मला हे जमेल का?' असा संशय मनात आला, तर विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवून तो संशय दूर करावा आणि आत्मविश्वासाने कामाला लागावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून उत्पन्न झालेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.