🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य (विहित कर्म) कधीही सोडू नये. जेव्हा आपण आपले काम प्रामाणिकपणे आणि नैतिक मूल्यांना धरून करतो, तेव्हा ते कर्मच आपल्याला परम पुरुषार्थाकडे म्हणजेच मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता ते योग्य रीतीने करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हीच आपली भक्ती मानून पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे 'सधर्म' आचरण होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करण्यास सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी अध:पाताची सुरुवात ही इंद्रियविषयांच्या विचारातून होते. जेव्हा मन सतत भौतिक सुखांचा किंवा विषयांचा विचार करते, तेव्हा त्यातून आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्तीच पुढे क्रोध, मोह आणि बुद्धीचा नाश करण्यास कारणीभूत ठरते. म्हणून साधकाने किंवा सामान्य माणसानेही जर स्वतःचे कल्याण साधायचे असेल, तर मनाला या विषयांच्या चिंतनापासून दूर ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे उगमस्थान आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या वाईट सवयीचे (उदा. मोबाईलचे व्यसन) सतत विचार येत असतील, तर ते विचारच आपल्याला कृतीकडे नेतात. अशा वेळी मनाला जाणीवपूर्वक दुसऱ्या चांगल्या कामात गुंतवणे म्हणजे 'मन आवरणे' होय.

इंद्रियविषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो, हे सांगताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करून संन्यासी होण्यापेक्षा, आपल्या वाट्याला आलेली विहित कर्तव्ये (स्वधर्म) पार पाडणे अधिक महत्त्वाचे आहे. ज्याप्रमाणे आपण ज्या आश्रमात (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ इ.) आहोत, त्या आश्रमाचे नियम पाळून आणि योग्य तेच कर्म करून आपण प्रगती साधली पाहिजे. कर्म करताना त्यातला प्रामाणिकपणा आणि नैतिक मूल्ये (धर्म) सोडता कामा नयेत. बाह्यतः कर्म सोडण्यापेक्षा अंतर्यामी आसक्ती सोडणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर तुम्ही विद्यार्थी असाल, तर अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. अभ्यासाचा कंटाळा करून तो सोडून देणे चुकीचे आहे. उलट, प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हाच तुमचा धर्म आहे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब न करता कष्टाने अभ्यास करणे म्हणजे 'धर्म न सांडता' कर्म करणे होय.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितलेला कर्मयोग ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत, जिथे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा फळाची आशा सोडून कर्तव्य करणे श्रेष्ठ मानले आहे.