🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला विवेकाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, अर्जुना, तू आत्म्याच्या अमरत्वाचा आणि शरीराच्या नश्वरतेचा खोलवर विचार न करता केवळ बाह्य परिस्थिती पाहून अस्वस्थ होत आहेस. हे जे तुला दुःख होत आहे, ते केवळ विचाराअभावी आहे. जेव्हा माणूस सारासार विचार (विवेक) करत नाही, तेव्हाच त्याला मोह आणि शोक ग्रासतो. म्हणून तू तुझ्या मनाला या द्वंद्वातून बाहेर काढ आणि स्थिर हो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादी कठीण परिस्थिती येते, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे विचार करावा. उदाहरणार्थ: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या चुकांचा विचार करून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे हाच खरा विवेक आहे.

युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन जेव्हा मोहग्रस्त होतो, तेव्हा श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून) त्याला भावनेच्या आहारी न जाता विवेकाने वागण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-द्वेष किंवा मनाचे तरंग (मनोधर्म) बाजूला सारले पाहिजेत. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने 'उचित' आहे, तेच करावे. जेव्हा आपण स्वधर्माचे पालन करतो, तेव्हा ते कर्म आपोआपच 'सद्धर्म' ठरते. मनाच्या लहरीनुसार वागण्यापेक्षा कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाचा कंटाळा येतो (मनोधर्म), तेव्हा तो आळस सोडून आपले कर्तव्य (उचित कर्म) पूर्ण करणे, जसे की विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज वैयक्तिक मानसिक पूर्वग्रह ओलांडून आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. एखादा ज्ञानी पुरुष जगातील विषयांचा (भोग) स्वीकार करतो, पण त्याचे मन त्या विषयांत गुंतत नाही. तो पूर्णपणे अलिप्त असतो. जसा मासा किंवा इतर जलचर पाण्यात सतत वावरतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते ओले होत नाहीत, तसाच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून आणि विकारांपासून मुक्त असतो. त्याचे अंतःकरण विषयांच्या स्पर्शाने मलीन होत नाही.

आपण समाजात वावरताना अनेक सुख-सोयींचा वापर करतो, पण त्यांचे व्यसन लागू देऊ नये. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो गरजेपुरता वापरावा, त्यात तासनतास अडकून स्वतःचे मानसिक आरोग्य बिघडू देऊ नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज तो संसारात राहूनही कसा अलिप्त राहतो हे स्पष्ट करत आहेत.