🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा भौतिक वस्तूंनी केलेल्या यज्ञापेक्षा 'ज्ञानयज्ञ' श्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात केवळ बाह्य वस्तूंची आहुती दिली जाते, परंतु ज्ञानयज्ञात साधक आपल्या अज्ञानाची आणि अहंकाराची आहुती देतो. सर्व कर्मांचा शेवट शेवटी आत्मज्ञानातच होतो. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हाच त्याच्या सर्व कर्मांचे सार्थक होते. हा यज्ञ बुद्धीला (प्रज्ञा) गोचर म्हणजेच आकलन होणारा असून तो मोक्षाचा मार्ग सुकर करतो.

दैनंदिन जीवनात केवळ यांत्रिकपणे कामे करण्यापेक्षा, आपण जे करतो त्यामागचे शास्त्र आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला केवळ पैसे देऊन मदत करण्यापेक्षा, त्याला स्वावलंबी होण्याचे शिक्षण (ज्ञान) देणे हा मोठा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, हे श्रेष्ठ योगज्ञान एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे परंपरेने चालत आले. सूर्याने हे ज्ञान आपला पुत्र वैवस्वत मनु याला दिले, आणि मनुने ते आपला पुत्र राजा इक्ष्वाकु याला दिले. अशा प्रकारे अनेक राजर्षींनी (जे राजे असूनही ऋषींप्रमाणे ज्ञानी होते) हे आत्मज्ञान प्राप्त केले. ही एक अखंड गुरु-शिष्य परंपरा होती, ज्यामुळे ज्ञानाची शुद्धता टिकून राहिली.

आपल्या घरातील चांगले संस्कार आणि कौशल्ये एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे सोपवणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, वडिलांनी आपल्या मुलाला व्यवसायातील प्रामाणिकपणाची परंपरा शिकवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला या योगाची प्राचीन आणि पवित्र परंपरा सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्य देह धारण केल्यावर कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. केवळ बाह्यतः कर्म सोडले तरी मनातील विचार आणि शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया (श्वासोच्छवास, पचन इ.) चालूच राहतात. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) माणसाला सतत कर्मात गुंतवून ठेवतात. त्यामुळे 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हणणे हा एक भ्रम आहे. खऱ्या अर्थाने कर्ममुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास कठीण वाटला म्हणून तो सोडण्यापेक्षा, तो आपले कर्तव्य समजून प्रामाणिकपणे करणे म्हणजेच खरा कर्मयोग होय. आपण आपल्या वाट्याला आलेली कामे टाळू शकत नाही, ती उत्तमरीतीने करणेच योग्य आहे.

जिवंत व्यक्तीसाठी कर्माचा पूर्ण त्याग करणे अशक्य आहे, हे भगवान श्रीकृष्णांचे तत्वज्ञान ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मांडत आहेत.