←
शुक्रवार, 07 जुलै 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 12

तंव तो कुरुवृद्धु पितामहू । जो प्रतापी जैसा सिंहू । गर्जला शंखु । अतिबळें ॥ १२ ॥

"Then the aged grandsire of the Kuru race, the valiant lion-like Bhishma, blew his conch with great strength."

कुरुवृद्धु Noun
Kuruvruddhu
कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ
The eldest of the Kuru dynasty
पितामहू Noun
Pitamahu
आजोबा (भीष्म)
Grandsire (Bhishma)
प्रतापी Adjective
Pratapi
पराक्रमी
Valiant/Mighty
सिंहू Noun
Simhu
सिंह
Lion
गर्जला Verb
Garjala
गर्जना केली / वाजवला
Roared / Sounded
अतिबळें Adverb
Atibale
मोठ्या शक्तीने
With great force

💡 अर्थ

तेव्हा कुरुवंशातील सर्वात मोठे आणि सिंहासारखे शूर पितामह भीष्म यांनी मोठ्या शक्तीने आपला शंख वाजवला.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ व्यक्ती होते, पण त्यांचे शौर्य एखाद्या तरुण सिंहाप्रमाणे होते. दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी आणि युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी अत्यंत जोराने शंख फुंकला. हा शंखनाद त्यांच्या अफाट शक्तीचे आणि युद्धाप्रती असलेल्या निष्ठेचे दर्शन घडवतो. ज्ञानेश्वर महाराज येथे भीष्मांच्या आवाजाची तुलना सिंहाच्या गर्जनेशी करतात, जे त्यांच्या अजेय शक्तीचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य हाती घेतो, तेव्हा भीष्म पितामहांप्रमाणे पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि निर्धाराने त्याची सुरुवात करावी. उदाहरण: नवीन व्यवसाय सुरू करताना किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना मनात कोणतीही भीती न ठेवता धैर्याने पाऊल उचलणे.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाचे वर्णन सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामह युद्धाची घोषणा करण्यासाठी शंख फुंकतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 73

म्हणोनि जे जे उचित । आणि अवसरें करूनि प्राप्त । तें कर्म न सांडितां विहित । आचरावें ॥ ७३ ॥

"Therefore, whatever is appropriate and has come to you by occasion, perform that prescribed duty without abandoning it."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य
Appropriate
अवसरें Noun
Avasarēṃ
प्रसंगानुसार / वेळेनुसार
According to the occasion
प्राप्त Adjective
Prāpta
मिळालेले / समोर आलेले
Obtained or arrived
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने सांगितलेले / विहित केलेले
Prescribed or ordained
आचरावें Verb
Ācarāvē
आचरण करावे / करावे
Should be performed

💡 अर्थ

म्हणून जे काम योग्य आहे आणि जे वेळेनुसार आपल्यासमोर आले आहे, ते शास्त्रशुद्ध काम सोडून न देता नीट पूर्ण करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये. आपल्या जीवनात परिस्थितीनुसार (अवसरें) जे कर्तव्य आपल्या वाट्याला येते आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) असते, तेच आपले 'विहित कर्म' होय. अशा कर्माला कंटाळून किंवा घाबरून सोडून न देता, ते पूर्ण निष्ठेने पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते जबाबदारीने पार पाडणे मोक्षप्राप्तीसाठी आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात आणि उद्या तुमची परीक्षा आहे. अशा वेळी अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. टीव्ही पाहणे किंवा खेळणे हे त्या वेळेसाठी अयोग्य आहे. आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचा अवलंब करणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देताना विहित कर्माचे महत्त्व सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 363

म्हणोनि इंद्रियांतें जिणावें । मग हें स्थैर्य पाविजे स्वभावें । जैं विषयांचें विसरावें । नावही नुरे ॥

"Therefore, conquer the senses, and then this stability will be attained naturally, when even the name of sensory objects is forgotten."

इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
to the senses
जिणावें Verb
Jinave
जिंकावे
should conquer
स्थैर्य Noun
Sthairya
स्थिरता
stability
स्वभावें Adverb
Swabhave
सहजपणे / नैसर्गिकरित्या
naturally
विषयांचें Noun
Vishayan-che
भोग्य वस्तूंचे
of sensory objects
नुरे Verb
Nure
उरत नाही
does not remain

💡 अर्थ

म्हणून माणसाने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवावा, म्हणजे बुद्धीला सहजपणे स्थिरता मिळते. जेव्हा मनातून विषयांची ओढ पूर्णपणे संपते, तेव्हाच खरे स्थैर्य प्राप्त होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मानवी बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. साधकाने जेव्हा जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला, तेव्हा त्याची बुद्धी कोणत्याही बाह्य दबावाशिवाय नैसर्गिकरित्या (स्वभावें) स्थिर होते. ही स्थिती इतकी उच्च असते की, मनामध्ये विषयांची केवळ ओढच संपत नाही, तर त्यांचे स्मरण किंवा नावही शिल्लक राहत नाही. हीच खरी 'स्थितप्रज्ञ' अवस्था होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे इंद्रिय संयमाचे एक व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर विजय मिळवल्याने बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा