🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे (योग) हे दोन वेगळे मार्ग नसून एकाच सत्याच्या दोन बाजू आहेत. ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. मात्र, ज्यांच्याकडे विवेकाचा अभाव आहे किंवा जे अज्ञानी आहेत, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये फरक किंवा द्वैत जाणवते. खऱ्या अर्थाने संन्यास हा योगातच सामावलेला असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण ते 'फळाची आशा न धरता' केले किंवा 'कर्तव्य' म्हणून केले, तरी दोन्हीमुळे मनाला शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता केवळ कर्तव्य म्हणून करणे हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि अज्ञानामुळे निर्माण होणारा भ्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. ते म्हणतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा हे ज्ञान बुद्धीच्या पलीकडे जाऊन अंतःकरणात (मनात) पूर्णपणे ठसते किंवा अनुभवले जाते, तेव्हाच ते 'निके' म्हणजे शुद्ध आणि फलदायी ठरते. हे ज्ञान मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधकारातून बाहेर काढते आणि त्याला सत्याची ओळख करून देते.

केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवून उपयोग नसतो, तर ते आपल्या मनात रुजले पाहिजे. उदाहरणार्थ, 'नेहमी खरे बोलावे' हे केवळ वाचून चालत नाही, तर ते मनापासून पटले की माणूस आपोआप सत्याने वागू लागतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत की ज्ञान अंतःकरणात ठसणे आवश्यक आहे.