←
मंगळवार, 04 जुलै 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 244

आणि कूर्माचीं अंगें जैसीं । निवांतें होती आपैसीं । तैसीं इंद्रियें जयाचीं त्यांसीं । वश होती ॥

"And as the limbs of a tortoise are naturally withdrawn, so do the senses of such a person come under their control."

कूर्माचीं Noun
Kurmachi
कासवाची
of a tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
limbs
निवांतें Adverb
Nivante
शांतपणे किंवा सहज
calmly or naturally
आपैसीं Adverb
Apaishi
आपोआप
automatically
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
senses
वश Adjective
Vash
ताब्यात
under control

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःहून सहजपणे आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात असतात, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय कवचाच्या आत ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये सहजपणे बाजूला काढू शकतो, त्याचे मन स्थिर झाले आहे असे समजावे. हे इंद्रियदमन जबरदस्तीने नसून ते स्वाभाविक आणि सहज असावे लागते. जेव्हा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा इंद्रिये आपोआपच विषयांकडून निवृत्त होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा जंक फूडच्या मोहात पडतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःवर नियंत्रण मिळवून त्यापासून दूर होणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, जिथे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 125

तरी कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारें । जैसें नावेचेनि संचारे । पैलतीर पाविजे ॥

"By the support of action, action itself is transcended; just as by the movement of a boat, the other shore is reached."

कर्माचेनि Noun
karmāceni
कर्माच्या
of action
आधारें Noun
ādhārēṃ
आधाराने
with the support
सांडिजे Verb
sāṃḍije
सोडावे
should be abandoned
निधारें Adverb
nidhārēṃ
निश्चयाने
certainly
नावेचेनि Noun
nāvēceni
नावेच्या
by the boat
पैलतीर Noun
pailatīra
पलीकडचा काठ
the other shore

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नावेच्या साहाय्याने नदी ओलांडून पलीकडच्या तीरावर पोहोचल्यावर नाव सोडून दिली जाते, त्याचप्रमाणे कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग (फळाची आशा सोडणे) केला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही, तर कर्मच करावे लागते. पण ते कर्म 'फळाची अपेक्षा न ठेवता' केले पाहिजे. जसा एखादा माणूस नदी पार करण्यासाठी नावेचा वापर करतो आणि पलीकडे गेल्यावर ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच संसारातून किंवा मायेतून मुक्त होण्यासाठी विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. एकदा का आत्मज्ञान प्राप्त झाले की, कर्माचा अहंकार आणि कर्माचे फळ या दोन्ही गोष्टी आपोआप गळून पडतात. कर्मानेच कर्माचा नाश करण्याची ही कला म्हणजे निष्काम कर्मयोग होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्याऐवजी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास परीक्षेचा ताण (कर्मबंध) राहत नाही.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्माचा त्याग न करता, कर्मात राहूनच कर्मापासून मुक्त कसे होता येते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 197

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥

म्हणौनि समर्थें जे जे कीजे । तें तें इतरींही अनुष्ठिजे । तेंचि प्रमाण मानिजे । सामान्येंही ॥ १९७ ॥

"Therefore, whatever a capable person does, the same is practiced by others; whatever they accept as standard, is followed by the common folk."

समर्थें Noun
Samarthe
श्रेष्ठ किंवा सामर्थ्यवान व्यक्तीने
By the capable or great person
अनुष्ठिजे Verb
Anushthije
आचरण करावे किंवा अमलात आणावे
Should be practiced or followed
प्रमाण Noun
Praman
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or authority
सामान्येंही Noun
Samanyenhi
सामान्य लोकांनी सुद्धा
Even by common people
इतरींही Pronoun
Itarinhi
इतरांनी सुद्धा
By others as well

💡 अर्थ

म्हणून श्रेष्ठ माणसे जे जे वागतात, त्याचेच इतर लोकही अनुकरण करतात. श्रेष्ठ माणसे ज्या गोष्टीला योग्य मानतात, सामान्य लोकही तसेच वागतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्यांना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य लोकांचे लक्ष असते. सामान्य माणसाला धर्माचे किंवा तत्त्वज्ञानाचे सूक्ष्म ज्ञान नसते, त्यामुळे तो पुस्तकांपेक्षा जिवंत आदर्शांकडे पाहून शिकतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा अधिकारवाणी असलेला पुरुष चुकीचे वागला, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाच्या कल्याणासाठी) श्रेष्ठ व्यक्तीने अत्यंत जबाबदारीने आणि शिस्तीने वागणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, तसेच मुले शिकतात. जर आपण स्वतः शिस्त पाळली, तर आपल्या हाताखालील लोकही शिस्त पाळतील. उदाहरण: जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतील.

📌 संदर्भ

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि आदर्श घालून देणे का महत्त्वाचे आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा