←
सोमवार, 03 जुलै 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 253

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें बुद्धियोगु निकें । सांगेन तुज कौतुकें । अवधारीं पां ॥ २५३ ॥

"Therefore, Arjuna, listen! I shall explain this Buddhi-yoga to you with great delight; pay heed to it."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
बुद्धियोगु Noun
Buddhiyogu
बुद्धियोग (कर्मयोग)
Yoga of Intellect
निकें Adverb
Nike
चांगले किंवा स्पष्ट
Clearly or Well
कौतुकें Adverb
Kautuke
आवडीने किंवा प्रेमाने
With delight or affection
अवधारीं Verb
Avadhari
लक्ष दे किंवा श्रवण कर
Pay attention

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, आता मी तुला हा बुद्धियोग (कर्मयोग) मोठ्या आवडीने सांगणार आहे, तो तू लक्ष देऊन ऐक.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या शब्दांचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला 'सांख्य' म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल सांगितले. आता तेच ज्ञान प्रत्यक्ष व्यवहारात कसे वापरावे, म्हणजेच 'बुद्धियोग' किंवा 'निष्काम कर्मयोग' काय आहे, हे मी तुला समजावून सांगणार आहे. हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आणि विलक्षण (कौतुकास्पद) असल्यामुळे तू तो पूर्ण एकाग्रतेने ऐकावा.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, बुद्धी स्थिर ठेवून आणि आवडीने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता, विषय समजून घेण्याच्या आनंदासाठी करावा.

📌 संदर्भ

आत्म्याचे तात्विक स्वरूप (सांख्य) सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला ते ज्ञान आचरणात आणण्याचा मार्ग म्हणजेच बुद्धियोग सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 102

म्हणौनि अर्जुना हें पाहीं । जयाचें इंद्रियें आपुले ठायीं । निमग्न होती सर्वही । विषयांतूनि ॥

"Therefore, Arjuna, see this; he whose senses are completely immersed within themselves, away from the objects of desire."

म्हणौनि Adverb
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
Senses
निमग्न Adjective
Nimagna
तल्लीन किंवा स्थिर
Absorbed or Immersed
विषयांतूनि Noun
Viṣayāntūni
विषय-भोगांपासून
From sensory objects
ठायीं Noun
Ṭhāyīṃ
ठिकाणी (स्वतःच्या स्वरूपात)
In the place of (Self)

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, ज्याची सर्व इंद्रिये विषयांच्या मोहातून पूर्णपणे बाहेर पडून आपल्या स्वतःच्या ठिकाणी (आत्मस्वरूपात) स्थिर होतात, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 26

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥

म्हणोनि अज्ञानाचेनि ठायीं । बुद्धिभेद न कीजे कांहीं । तयां कर्मचि विहित पाहीं । आचरोनि दाखवावें ॥ २६ ॥

"Therefore, do not create confusion in the minds of the ignorant; instead, demonstrate the prescribed actions by performing them personally."

अज्ञानाचेनि Noun
Ajnanacheni
अज्ञानी माणसाच्या
of the ignorant
बुद्धिभेद Noun
Buddhibheda
विचारांमधील गोंधळ
confusion of intellect
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने सांगितलेले
prescribed
आचरोनि Verb
Acharoni
आचरण करून
by practicing
दाखवावें Verb
Dakhavave
दाखवून द्यावे
should show

💡 अर्थ

अज्ञानी लोकांच्या मनात कर्माबद्दल गोंधळ निर्माण करू नये. त्याऐवजी, स्वतः शास्त्रोक्त कर्मे नीट करून त्यांना योग्य मार्ग दाखवावा.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, ज्यांना आत्मज्ञानाची जाणीव नाही आणि जे केवळ फळाच्या आशेने कर्म करत आहेत, अशा लोकांच्या बुद्धीत संभ्रम निर्माण करू नये. त्यांना 'कर्मे सोडून द्या' असा उपदेश केल्यास ते गोंधळात पडतील आणि त्यांचे नुकसान होईल. त्याऐवजी, ज्ञानी माणसाने स्वतः अनासक्तीने आणि शिस्तीने सर्व विहित कर्मे करून दाखवावीत. ज्ञानी पुरुषाचे आचरण पाहून सामान्य लोकही आपोआप योग्य मार्गाला लागतात. उपदेशापेक्षा कृती अधिक प्रभावी असते, हाच या ओवीचा मुख्य आशय आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा वरिष्ठ अधिकारी आपल्या कनिष्ठांना फक्त सूचना देत राहिला तर काम नीट होत नाही. पण जर तो स्वतः वेळेवर येऊन आणि प्रामाणिकपणे काम करून दाखवत असेल, तर कनिष्ठ कर्मचारी त्याचे अनुकरण करतात. उदा. पालकांनी मुलांना 'खोटे बोलू नका' असे सांगण्यापेक्षा स्वतः नेहमी खरे बोलून दाखवणे जास्त प्रभावी ठरते.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुषाने अज्ञानी लोकांशी कसे वागावे आणि त्यांना कर्ममार्गावर कसे टिकवून ठेवावे, याचे मार्गदर्शन श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा