←
शुक्रवार, 16 जून 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 27

जेणें विषयांचें नांव न घेइजे । आणि इंद्रियांसीं नियमिजे । तें सांख्य ह्मणूनि जाणिजे । अर्जुना पां ॥ २७ ॥

"That path where sense-objects are not even named, and the senses are controlled, know that to be Sankhya, O Arjuna."

विषयांचें Noun
Viṣayāñcēṃ
इंद्रियांच्या भोगांचे
of sense objects
नांव Noun
Nāṃva
नाव किंवा उल्लेख
name or mention
न घेइजे Verb
Na ghē'ijē
घेतले जात नाही
is not taken
इंद्रियांसीं Noun
Indriyānsīṃ
इंद्रियांना
to the senses
नियमिजे Verb
Niyamijē
संयमित केले जाते
is regulated/controlled
जाणिजे Verb
Jāṇijē
ओळखावे किंवा समजावे
should be known

💡 अर्थ

ज्या मार्गामध्ये विषयांचे नावही घेतले जात नाही आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला जातो, त्याला 'सांख्य' मार्ग असे म्हणतात, हे अर्जुना लक्षात घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची व्याख्या स्पष्ट करतात. सांख्य योगी हा केवळ बाह्यतः इंद्रियांना रोखत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपलेली असते. जेव्हा साधक विवेकाच्या बळावर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करतो आणि मनात विषयांचा विचारही येऊ देत नाही, तेव्हा ती स्थिती सांख्य योगाची असते. हे केवळ शारीरिक दमन नसून मानसिक आणि बौद्धिक स्तरावरील शुद्धीकरण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवून मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

सांख्य योगाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे आणि वैराग्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 377

म्हणोनि तो निरिच्छु । सर्वत्र पूर्णकाम साचू । जैसा न भरितांही सिंधु । अक्षोभितु ॥ ३७७ ॥

"Therefore, he is desireless, truly fulfilled in all respects; just as the ocean is unperturbed even without being filled."

निरिच्छु Adjective
Niricchu
कोणतीही इच्छा नसलेला
Desireless
पूर्णकाम Adjective
Purnakam
ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा
One whose desires are fulfilled
सिंधु Noun
Sindhu
समुद्र
Ocean
अक्षोभितु Adjective
Akshobhitu
शांत किंवा विचलित न होणारा
Unperturbed or calm
साचू Adverb
Sachu
खरोखर किंवा सत्य
Truly or in reality

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र न भरताही आपल्या जागी शांत आणि पूर्ण असतो, त्याप्रमाणे तो ज्ञानी पुरुष कोणत्याही इच्छेशिवाय सर्वार्थाने समाधानी असतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात नद्या येऊन मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा ओलांडत नाही आणि नद्या नाही मिळाल्या तरी तो आटत नाही, तो सदैव स्वतःमध्येच पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या सर्व वासना मावळल्या आहेत, असा पुरुष बाह्य विषयांच्या प्राप्तीने हुरळून जात नाही किंवा त्यांच्या अभावाने दुःखी होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो, कारण त्याचे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसून ते त्याच्या अंतरात्म्यात असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपेक्षित गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा चिडचिड न करता समुद्रासारखे शांत राहणे आणि आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 76

जेणें कर्मों कर्म जाळिलें । अकर्मु होऊनि राहिलें । तेंचि रूप दाविलें । डोळसपणें ॥

जेणे कर्मे कर्म जाळिले । अकर्म होऊनि राहिले । तेचि रूप दाविले । डोळसपणे ॥

"He who has burnt action with action and remains as inaction; that very form has been shown with insight."

जेणें Pronoun
Jene
ज्याने
By whom
जाळिलें Verb
Jalile
जाळून टाकले / नष्ट केले
Burnt / Destroyed
अकर्मु Adjective
Akarmu
कर्मरहित / निष्काम
Actionless / Without desire
दाविलें Verb
Davile
दाखवले / प्रकट केले
Shown / Revealed
डोळसपणें Adverb
Dolasapane
समजुतीने / ज्ञानदृष्टीने
With insight / Wisely

💡 अर्थ

ज्याने कर्माच्या द्वारेच कर्माचे बंधन नष्ट केले आणि जो स्वतः कर्म करूनही अलिप्त (अकर्म) राहिला, त्यानेच ज्ञानाच्या दृष्टीने खरे स्वरूप ओळखले आहे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा