←
बुधवार, 07 जून 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 243

जैसे प्रज्वलित हुताशनु | कडे पावोनि न शके परतूनु | तैसा विषयांचा आठवणु | सांडी जो पुरुषु ||

"As a blazing fire, reaching a cliff, cannot turn back, so does the man who discards even the memory of sense-objects."

प्रज्वलित Adjective
Prajvalit
चांगल्या प्रकारे पेटलेला
Blazing or brightly lit
हुताशनु Noun
Hutashanu
अग्नी
Fire
कडे Noun
Kade
डोंगराचे टोक किंवा कडा
Cliff or edge of a mountain
परतूनु Adverb
Paratunu
मागे फिरून
Returning or turning back
आठवणु Noun
Aathavanu
स्मरण किंवा आठवण
Memory or remembrance
सांडी Verb
Saandi
त्याग करतो किंवा सोडतो
Abandons or discards

💡 अर्थ

जैसे प्रज्वलित अग्नि पर्वत के शिखर पर पहुँचकर पीछे नहीं मुड़ती, वैसे ही जो पुरुष विषयों की स्मृति का भी त्याग कर देता है, वह सच्चा विरक्त है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या विरक्तीचे वर्णन करतात. ते अग्नीचे उदाहरण देतात; जेव्हा वणवा किंवा मोठा अग्नी डोंगराच्या टोकावर (कड्यावर) पोहोचतो, तेव्हा पुढे इंधन नसल्यामुळे तो तिथेच शांत होतो, तो मागे वळू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, असा पुरुष केवळ बाह्य विषयांचा त्याग करत नाही, तर त्याच्या मनातून विषयांची ओढ आणि त्यांची स्मृती (आठवण) देखील पूर्णपणे नष्ट होते. विषयांचे मानसिक विस्मरण होणे हीच वैराग्याची सर्वोच्च अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ ती कृती थांबवून चालत नाही, तर त्या गोष्टीचा विचारही मनात येऊ न देणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मोबाईलचा वापर टाळताना, मनात मोबाईलचे विचारही न येऊ देणे म्हणजे विषयांचा पूर्ण त्याग होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, श्री ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या मानसिक त्यागाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 6, श्लोक 1

आतां आत्मानुभवें चोखडा । जो योगु हा सुहाडा । तो सांगिजेल निवाडा । अवधारिजो ॥ १ ॥

"Now, this pure Yoga of self-experience, which is so beautiful, shall be explained clearly; please pay heed."

आतां Adverb
Ātāṃ
आता
Now
आत्मानुभवें Noun
Ātmānubhavēṃ
आत्म-अनुभवाने
By self-experience
चोखडा Adjective
Cōkhaḍā
शुद्ध किंवा निर्मळ
Pure or clean
सुहाडा Adjective
Suhāḍā
सुंदर किंवा उत्तम
Beautiful or excellent
सांगिजेल Verb
Sāṅgijēla
सांगितले जाईल
Will be told/explained
निवाडा Adverb
Nivāḍā
स्पष्टपणे किंवा निवडून
Clearly or decisively
अवधारिजो Verb
Avadhārijō
लक्ष देऊन ऐकावे
Listen attentively

💡 अर्थ

अब आत्म-अनुभव से शुद्ध जो यह सुंदर योग है, उसका स्पष्ट वर्णन किया जाएगा, उसे आप ध्यानपूर्वक सुनें।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 178

म्हणोनि तूं हें न विचारीं । उगीच शोक न करीं । हें आदिअंतीं अवधारीं । निभ्रांत पैं ॥

"Therefore, do not think about this, do not grieve in vain; understand this with certainty from beginning to end."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
विचारीं Verb
Vicārīṁ
विचार करणे
To ponder or brood
शोक Noun
Śōka
दुःख
Grief
अवधारीं Verb
Avadhārīṁ
निश्चयपूर्वक जाण
Understand or ascertain
निभ्रांत Adjective
Nibhrānta
निःशंकपणे/खात्रीने
Without doubt
आदिअंतीं Adverb
Ādi-antīṁ
सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत
From beginning to end

💡 अर्थ

इसलिए तुम इसके बारे में अधिक विचार मत करो और व्यर्थ में शोक मत करो। यह सत्य आदि से अंत तक निश्चित है, ऐसा तुम समझो।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या प्रसंगी आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ होऊ नये, कारण आत्मा कधीही मरत नाही. जे सत्य आहे ते कधी बदलत नाही आणि जे असत्य (नाशवंत) आहे ते टिकत नाही. हा सिद्धांत 'आदिअंती' म्हणजे सर्व काळात सत्य आहे. त्यामुळे विनाकारण शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. आत्म्याचे स्वरूप अचिंत्य असल्याने त्यावर तर्क करण्यापेक्षा ते अनुभवणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण प्रिय व्यक्तीला गमावतो किंवा जीवनात मोठे बदल होतात, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की बदल हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर खचून न जाता, 'हे यश-अपयश तात्पुरते आहे' असे समजून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या निरूपणातून) त्याला आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा