🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत विघातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जगामध्ये संशयासारखे दुसरे कोणतेही मोठे पाप नाही. संशय हा माणसाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारी एक 'विवसी' (राक्षसी किंवा डाकिण) आहे. ज्याप्रमाणे एखादी राक्षसी सर्वस्व गिळून टाकते, त्याप्रमाणे संशय माणसाचा विवेक, शांती आणि प्रगती नष्ट करतो. संशयी माणसाला ना या जगात सुख मिळते ना परलोकात. म्हणून साधकाने आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालताना या संशयाचा समूळ नाश करणे अनिवार्य आहे.

आपल्या ध्येयावर किंवा स्वतःच्या क्षमतेवर कधीही संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी पास होईल की नाही?' असा सतत संशय घेत राहिला, तर त्याचा अभ्यासातला लक्ष उडते आणि तो अपयशी होतो. म्हणून आत्मविश्वासाने प्रयत्न करावेत.

ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा आणि विनाशाचे कारण ठरतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देहाभिमान सोडलेल्या पुरुषाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस उंच कड्यावरून खाली झोकून देतो, तेव्हा तो 'मी पडलो' या देहभावाच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञानामुळे 'मी म्हणजे हे शरीर' हा भ्रम (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागला आहे, तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून आणि सुख-दुःखाच्या बंधनातून मुक्त होतो. हा देहाभिमानच सर्व दुःखाचे मूळ आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत यश मिळाल्यावर 'मी खूप हुशार आहे' असे म्हणण्याऐवजी 'माझ्या मेहनतीला सर्वांचे सहकार्य लाभले' अशी नम्रता बाळगणे म्हणजे देहाभिमान कमी करणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाची नश्वरता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज देहाभिमान त्यागलेल्या व्यक्तीची अवस्था कशी असते, हे स्पष्ट करत आहेत.