←
शुक्रवार, 19 मे 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 102

म्हणौनि अर्जुना हें पाहीं । जयाचें इंद्रियें आपुले ठायीं । निमग्न होती सर्वही । विषयांतूनि ॥

"Therefore, Arjuna, see this; he whose senses are completely immersed within themselves, away from the objects of desire."

म्हणौनि Adverb
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
Senses
निमग्न Adjective
Nimagna
तल्लीन किंवा स्थिर
Absorbed or Immersed
विषयांतूनि Noun
Viṣayāntūni
विषय-भोगांपासून
From sensory objects
ठायीं Noun
Ṭhāyīṃ
ठिकाणी (स्वतःच्या स्वरूपात)
In the place of (Self)

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, ज्याची सर्व इंद्रिये विषयांच्या मोहातून पूर्णपणे बाहेर पडून आपल्या स्वतःच्या ठिकाणी (आत्मस्वरूपात) स्थिर होतात, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 237

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां निर्धर्म्म । तेंचि करीं तूं परम । धर्मु म्हणोनि ॥ २३७ ॥

"Therefore, perform that which is appropriate action, and which is faultless in practice; do that alone, considering it your supreme duty."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
आचरतां Verb
Ācaratāṃ
आचरण करताना
While performing
निर्धर्म्म Adjective
Nirdharmma
दोषरहित / पापरहित
Faultless / Sinless
परम Adjective
Parama
श्रेष्ठ / सर्वोच्च
Supreme
धर्मु Noun
Dharmu
कर्तव्य / धर्म
Duty / Righteousness

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे करताना कोणतेही पाप लागत नाही, तेच तू आपला खरा धर्म मानून कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जे कर्म शास्त्राला धरून आहे (उचित) आणि ज्याच्या आचरणामुळे मनाला क्लेश किंवा पाप लागत नाही (निर्धर्म्म), तेच कर्म सर्वश्रेष्ठ आहे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच ईश्वराची खरी पूजा ठरते आणि तेच मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. आपले कर्तव्य चोख बजावणे हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, हे यातून शिकता येते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे आणि उचित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 114

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and prescribed duties with excellence, having abandoned the expectation of results."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा समयोचित
Appropriate or proper
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने ठरवून दिलेले किंवा विहित केलेले
Prescribed or ordained
आचरावे Verb
Acharave
आचरणात आणावे किंवा करावे
Should practice or perform
उत्तम Adverb
Uttama
सर्वश्रेष्ठ किंवा चांगल्या प्रकारे
Excellently or best
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची आशा किंवा अपेक्षा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Renouncing or leaving

💡 अर्थ

म्हणून जे काम करणे योग्य आहे आणि जे आपले कर्तव्य आहे, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता चांगल्या प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म करू नये, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अत्यंत 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे ओझे होत नाही आणि चित्तशुद्धी होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास अभ्यासात अधिक प्रगती होते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा