←
गुरुवार, 20 एप्रिल 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 82

तरी कर्मामाजीं अकर्म । आणि अकर्मीं जेथ कर्म । देखिजे तेंचि परम । ज्ञान जाण ॥

"Seeing inaction in action and action in inaction; know that this alone is the supreme knowledge."

कर्मामाजीं Noun
karmāmājīṃ
कर्मामध्ये
In action
अकर्म Noun
akarma
कर्माचा अभाव / निष्कामता
Inaction / Actionlessness
देखिजे Verb
dekhije
पाहणे / ओळखणे
To see / perceive
परम Adjective
parama
श्रेष्ठ / सर्वोच्च
Supreme / Highest
जाण Verb
jāṇa
समज / जाणून घे
Know / Understand
आणि Conjunction
āṇi
आणि
And
जेथ Adverb
jetha
जेथे
Where

💡 अर्थ

कर्मामध्ये अकर्म (कर्तेपणाचा अभाव) आणि अकर्मामध्ये कर्म पाहणे, हेच खरे श्रेष्ठ ज्ञान आहे असे समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे गुपित स्पष्ट करतात. जो मनुष्य बाह्यतः कर्म करत असतानाही अंतर्यामी 'मी कर्ता नाही' या भावनेत स्थिर असतो, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य केवळ शरीर स्थिर ठेवून मनात संकल्पांचे कर्म करत असतो, तो अकर्मात कर्म करतो. या दोन्हीतील सूक्ष्म भेद जो ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच ज्ञानाची पराकाष्ठा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ: एखादे सामाजिक कार्य करताना स्वतःच्या प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता ते निस्वार्थपणे करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 381

म्हणोनि तूं आतां । उठीं वेगीं पंडुसुता । सांडीं हे व्याकुळता । मानसींची ॥

"Therefore, O son of Pandu, arise now with speed; cast off this mental anguish."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उठीं Verb
Uthi
उठ
Arise / Get up
वेगीं Adverb
Vegi
लवकर / वेगाने
Quickly
पंडुसुता Noun
Pandusuta
पांडुपुत्रा (अर्जुन)
Son of Pandu
सांडीं Verb
Sandi
त्याग कर / सोडून दे
Discard / Cast away
व्याकुळता Noun
Vyakulata
अस्वस्थता / गोंधळ
Distress / Agitation
मानसींची Adjective
Mansinchi
मनातील
Of the mind

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, तू आता लवकर उठ आणि तुझ्या मनातील हा गोंधळ किंवा दुःख सोडून दे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, आत्म्याचे स्वरूप समजून घेतल्यावर शोक करण्याचे काहीच कारण उरत नाही. मनातील दुर्बलता आणि व्याकुळता झटकून टाकून आपले कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सज्ज होणे हाच खरा पुरुषार्थ आहे. 'पंडुसुता' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून देत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून परिस्थितीचा सामना करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, पुन्हा जोमाने अभ्यासाला लागणे.

📌 संदर्भ

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील दुःख सोडून देऊन युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 227

परि फळाची वासना । न धरीं तूं अर्जुना । आणि कर्माचां अभिमाना । सांडूनि देईं ॥

"But do not harbor desire for the fruit, O Arjuna, and abandon the pride of being the doer of actions."

वासना Noun
Vasana
इच्छा किंवा अपेक्षा
Desire or expectation
अभिमाना Noun
Abhimana
अहंकार किंवा गर्व
Ego or pride
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Abandoning or giving up
धरीं Verb
Dharin
धरणे किंवा बाळगणे
To hold or keep
कर्माचां Noun
Karmachan
कर्माचा
Of the action

💡 अर्थ

अर्जुना, तू तुझ्या कर्माच्या फळाची अपेक्षा धरू नकोस आणि 'मी हे कर्म करतोय' असा अहंकारही सोडून दे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडताना त्यातून काय मिळेल या फळाची आशा करू नये. फळाची आसक्ती माणसाला लोभ आणि दुःखात अडकवते. तसेच, कर्म करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार बाळगणे हे बंधनाचे मुख्य कारण ठरते. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो आणि अहंकार त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हेच अर्जुनाला श्रीकृष्णाने सांगितलेले कर्माचे गुपित आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करेन' असा दृष्टिकोन ठेवणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, ज्यात फळ आणि अहंकार या दोन्हीच्या त्यागावर भर दिला आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा