🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला समजावून सांगतात की, ज्या गोष्टी उत्पत्तीच्या आधी नव्हत्या आणि विनाशानंतरही राहणार नाहीत, त्या केवळ मधल्या काळात सत्य असल्यासारख्या भासतात. जे पदार्थ सुरुवातीला आणि शेवटी नसतात, ते मधल्या काळातही खरोखर नसतातच. म्हणून या नश्वर आणि मायावी जगातील घटनांसाठी किंवा मृत्यूसाठी शोक करणे व्यर्थ आहे. आत्मस्वरूपाचा विचार केला तर हे दृश्य जगत शून्यवत आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा ती कायमस्वरूपी नव्हती हे लक्षात घेऊन मन शांत ठेवावे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास किंवा खेळात हरल्यास, तो शेवट नाही हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञानावर आधारित, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला जगाच्या अशाश्वततेबद्दल आणि आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना मान-सन्मान मिळतो किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार असतात, त्यांच्या कृतींकडे सर्व समाज लक्ष देऊन पाहत असतो. अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी जे काही केले, तेच योग्य आहे असे मानून सामान्य जनता त्याचे अनुकरण करते. जर थोर व्यक्तींनी नीतिमत्तेचा मार्ग स्वीकारला, तर समाजही नीतिमान होतो. याउलट जर त्यांनी चुकीचा मार्ग निवडला, तर समाजही भरकटतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण अत्यंत सावधगिरीने आणि आदर्शवत ठेवले पाहिजे, कारण त्यांचे वागणे हेच समाजासाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी माणसे एकमेकांशी आदराने वागली, तर मुलेही तेच पाहून संस्कार शिकतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या शाळेचे मुख्याध्यापक स्वतः वेळेवर शाळेत आले, तर शिक्षक आणि विद्यार्थीही वेळेचे पालन करू लागतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या ज्ञानाची व्याप्ती स्पष्ट करतात. कस्तुरीचा कण आकाराने कितीही लहान असला, तरी त्याच्या प्रत्येक अंशात सुगंध भरलेला असतो. तो सुगंध कणापासून वेगळा करता येत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मबोध झाला आहे, त्याच्या बुद्धीचा किंवा मनाचा कोणताही कोपरा अज्ञानाने व्यापलेला नसतो. त्याचे संपूर्ण अस्तित्व, विचार आणि भावना केवळ शुद्ध ज्ञानाने (बोध) ओतप्रोत भरलेली असतात. त्याच्या जगण्यातून केवळ चैतन्याचाच सुगंध दरवळतो.

आपल्या अंगी असलेले चांगले गुण हे केवळ दाखवण्यापुरते नसावेत, तर ते आपल्या स्वभावाचा अविभाज्य भाग असावेत. उदाहरणार्थ, जर आपण प्रामाणिक असू, तर तो प्रामाणिकपणा आपल्या प्रत्येक छोट्या कृतीत कस्तुरीच्या सुगंधासारखा दिसला पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना, त्याचे ज्ञान त्याच्या अंतःकरणात कसे भिनलेले असते, हे स्पष्ट करण्यासाठी माउली कस्तुरीचे उदाहरण देतात.