←
बुधवार, 22 मार्च 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 73

म्हणोनि अर्जुना पाहीं । जया हें स्थैर्य पावलें ठायीं । तोचि पूर्णु जाण पां तिहीं । लोकीं एकु ॥ ७३ ॥

"Therefore, O Arjuna, see that he in whom this stability is firmly established, know him alone to be the one perfect person in the three worlds."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
स्थैर्य Noun
Sthairya
स्थिरता
Stability
पावलें Verb
Pavale
प्राप्त झाले
Attained
पूर्णु Adjective
Purnu
परिपूर्ण
Perfect
लोकीं Noun
Loki
जगामध्ये
In the worlds

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, ज्याच्या ठिकाणी ही बुद्धीची स्थिरता पूर्णपणे बाणली आहे, तोच या तिन्ही लोकांत एक पूर्ण पुरुष आहे असे समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ अवस्थेचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाची बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अढळ झाली आहे, ज्याला बाह्य जगातील द्वंद्व (सुख-दु:ख, मान-अपमान) विचलित करू शकत नाही, तोच खरा ज्ञानी होय. असा पुरुष केवळ या जगातच नव्हे, तर स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ आणि परिपूर्ण मानला जातो. त्याची शांती नैसर्गिक असते आणि ती कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी डगमगून न जाता मनाचा संयम राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी एखादी मोठी चूक झाली तरी घाबरून न जाता शांत डोक्याने त्यावर उपाय शोधणे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 136

म्हणौनि कर्म तरी कीजे । परि तें कर्मावेगळें देखिजे । जैसें जळीं जळ न भिजे । पद्मपत्र ॥ १३६ ॥

"Therefore, perform actions, but view them as distinct from yourself; just as a lotus leaf in water is never soaked by it."

म्हणौनि Adverb
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
कर्मावेगळें Adjective
Karmāvēgaḷēṃ
कर्मापासून वेगळे किंवा अलिप्त
Distinct or detached from action
देखिजे Verb
Dēkhijē
पाहावे किंवा समजावे
Should be seen or understood
जळीं Noun
Jaḷīṃ
पाण्यामध्ये
In the water
पद्मपत्र Noun
Padmapatra
कमळाचे पान
Lotus leaf

💡 अर्थ

म्हणून कर्म तर करावे, पण ते कर्मापासून अलिप्त राहून करावे. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचा (Detachment) सिद्धांत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये अवश्य करावीत, परंतु ती करताना आपण स्वतः त्या कर्माचे कर्ते आहोत असा अहंकार बाळगू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करतो, पण कर्माच्या फळापासून किंवा बंधनापासून तो मुक्त असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले सर्वोत्तम योगदान द्यावे, पण निकालाची अति चिंता करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात काम करताना यश मिळाले किंवा अपयश, दोन्ही परिस्थितीत मनाचे संतुलन राखणे म्हणजे कमळाच्या पानासारखे अलिप्त राहणे होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म कसे करतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 144

म्हणोनि उचित कर्म । तेंचि आचरिजे सप्रेम । जेणें पाविजे परम । पुरुषार्थु ॥ १४४ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty with love, by which the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
आचरिजे Verb
Acharije
आचरण करावे
Should be practiced
सप्रेम Adverb
Saprema
प्रेमासह किंवा आवडीने
With love or devotion
परम Adjective
Parama
सर्वोच्च
Supreme
पुरुषार्थु Noun
Purusharthu
जीवनाचे अंतिम ध्येय (मोक्ष)
The ultimate goal of human life

💡 अर्थ

म्हणून जे आपले योग्य कर्तव्य आहे, तेच प्रेमाने करावे. अशा कर्मामुळेच माणसाला जीवनातील सर्वात मोठे ध्येय म्हणजे मोक्ष प्राप्त होतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) टाळू नये. उलट, ते कर्म अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने पार पाडावे. जेव्हा आपण कोणतेही काम ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसारात अडकवत नाही. अशा निस्पृह आणि प्रेमळ कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच आत्मज्ञान किंवा मोक्षाची प्राप्ती होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आशा सोडून ते प्रेमाने करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम केवळ सक्ती म्हणून न करता, ते आवडीने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णाची सेवा केवळ पैसे मिळवण्यासाठी न करता प्रेमाने आणि कर्तव्याच्या भावनेने करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान आणि आध्यात्मिक प्रगती दोन्ही लाभतात.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा