←
रविवार, 19 मार्च 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 24

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥

जो अंतःसुखीं निवाला । जो अंतःप्रकाशें उजळला । तोचि ब्रह्म जाहला । देहींच असतां ॥

"One who is happy within, who rejoices within, and who is illuminated within, that yogi attains the state of Brahman while still in the body."

अंतःसुखीं Noun
Antahsukhi
अंतरातील सुखात
In inner happiness
निवाला Verb
Nivala
शांत झाला किंवा तृप्त झाला
Became peaceful or satisfied
अंतःप्रकाशें Noun
Antahprakashe
अंतरातील ज्ञानाच्या प्रकाशाने
By the light of inner knowledge
उजळला Verb
Ujalala
प्रकाशित झाला
Illuminated
ब्रह्म Noun
Brahma
परब्रह्म किंवा परमेश्वर
The Supreme Reality
देहींच Adverb
Dehicha
शरीरात असतानाच
While still in the body

💡 अर्थ

ज्याला स्वतःच्या आतच सुख मिळते, जो आतूनच आनंदी राहतो आणि ज्याला अंतरात्म्याचा प्रकाश मिळाला आहे, तो योगी जिवंत असतानाच ब्रह्मरूप होतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाला बाह्य विषयांच्या सुखाची गरज उरलेली नाही, जो आपल्या अंतरात्म्यातच पूर्ण समाधान मानतो, तोच खरा योगी आहे. अशा व्यक्तीला बाह्य जगातील प्रकाश किंवा आनंदाची ओढ नसते, कारण त्याच्या आत ज्ञानाचा दिवा पेटलेला असतो. असा पुरुष देहधारी असूनही ब्रह्माशी एकरूप झालेला असतो, म्हणजेच त्याला मोक्ष प्राप्त होतो. हे सुख शाश्वत असते कारण ते कशावरही अवलंबून नसते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्याला आनंद मिळवण्यासाठी बाहेरच्या वस्तूंवर (उदा. मोबाईल, खेळणी) अवलंबून राहण्याऐवजी, शांत बसून स्वतःच्या मनात चांगले विचार आणून आनंदी राहण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता, स्वतःच्या मेहनतीवर विश्वास ठेवून शांत राहणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या योग्याचे लक्षण आणि त्याची गती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 10

जैसा जळीं जळु न मिळे । तैसा संन्यासी कर्मा न मैळे । जो कर्तेपण सांडूनि खेळे । कर्मामाजीं ॥

"As the lotus is not wetted by water, so the Sanyasi is not tainted by actions, for he moves in the world having cast off the sense of doership."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
जळीं Noun
Jali
पाण्यामध्ये
In the water
जळु Noun
Jalu
कमळ
Lotus
मैळे Verb
Maile
लिप्त होणे किंवा माखणे
To be tainted or stained
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Having abandoned
कर्तेपण Noun
Kartepan
मी करतो हा भाव
Sense of doership
खेळे Verb
Khele
वावरतो किंवा वागतो
Acts or moves

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहूनही कमळ पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे खरा संन्यासी जगात सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांत अडकत नाही, कारण तो 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 300

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो। जयासी जाहला असे पहा हो। तोचि प्रज्ञाप्रतिष्ठा पाहो। पावावया जोगा॥

"Therefore, see that he alone, who has achieved control over his senses, is fit to attain the status of steady wisdom."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रियांचा
Of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
जयासी Pronoun
Jayasi
ज्याला
To whom
प्रज्ञाप्रतिष्ठा Noun
Prajnyapratishtha
बुद्धीची स्थिरता
Steadfastness of wisdom
जोगा Adjective
Joga
योग्य किंवा पात्र
Worthy or fit

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच माणूस स्थिर बुद्धी (स्थितप्रज्ञता) प्राप्त करण्यास खरोखर पात्र ठरतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर इंद्रियनिग्रह हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. असा संयमी पुरुषच 'स्थितप्रज्ञ' या अवस्थेला पोहोचण्यास योग्य असतो. केवळ बाह्य त्याग महत्त्वाचा नसून, मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे येथे अभिप्रेत आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे एकाग्रता वाढून यश मिळते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याची फळे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा