🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माचे आणि अज्ञानाचे (अविद्या) नाते स्पष्ट करतात. सामान्यतः कर्म हे अज्ञानामुळे घडते असे मानले जाते, कारण जोपर्यंत 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्म घडते. परंतु, जेव्हा हेच कर्म फळाची आशा न ठेवता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले जाते, तेव्हा तेच कर्म बंधनातून मुक्त करते. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळतो, पण शेवटी स्वतःही शांत होतो, त्याप्रमाणे निष्काम कर्म अविद्येचा नाश करते. हे तत्त्व सिद्ध पुरुषांना ठाऊकच असते, परंतु साधकांसाठी ते मार्गदर्शक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अभ्यास किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य समजून केले तर मनावरचा ताण कमी होतो आणि कामात आनंद मिळतो. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अज्ञान यांच्यातील संबंधाचे वर्णन करत आहेत, जिथे निष्काम कर्म हेच अज्ञानाचा नाश करण्याचे साधन बनते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करताना समुद्राची उपमा देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्या समुद्रात येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या ठिकाणी शांत आणि पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, त्याच्या समोर कितीही भोगाचे विषय आले किंवा मनात अनेक इच्छा निर्माण झाल्या, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील आकर्षणे त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जसे की सोशल मीडियावरील दिखावा किंवा अनावश्यक वस्तूंची खरेदी. अशा वेळी समुद्राप्रमाणे स्वतःच्या विचारांवर ठाम राहून, बाह्य गोष्टींनी विचलित न होता आपले मानसिक संतुलन राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याची मानसिक शांती स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' म्हणजेच स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि सामाजिक स्थितीनुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी, स्वतःचे कर्तव्य पार पाडणे हेच आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक प्रगतीसाठी श्रेयस्कर असते. स्वधर्म आचरताना कितीही संकटे आली किंवा तो मार्ग कठीण वाटला, तरी तो सोडू नये; कारण त्यातच आत्मिक समाधान आणि ईश्वरी कृपा सामावलेली असते.

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कठीण वाटत असेल आणि त्याला वाटले की चित्रकला सोपी आहे, म्हणून त्याने गणिताचा अभ्यास सोडू नये. त्याचे विद्यार्थी म्हणून कर्तव्य (स्वधर्म) पूर्ण करणे हेच त्याच्या भविष्यासाठी हिताचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) महत्त्व स्पष्ट करत आहेत, मग ते कितीही कठीण का असेना.