←
रविवार, 26 फेब्रुवारी 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 64

म्हणौनि आत्मबोधाचां प्रकाशु । जेथ न पावेचि प्रवेशु । तेथ अविद्या हा सौरसु । मांडूनि असे ॥ ६४ ॥

"Therefore, where the light of self-knowledge finds no entry, there ignorance spreads its elaborate display."

आत्मबोधाचां Noun
Atmabodhacha
आत्मज्ञानाचा
of self-knowledge
प्रकाशु Noun
Prakashu
उजेड
light
प्रवेशु Noun
Praveshu
आत जाणे
entry
अविद्या Noun
Avidya
अज्ञान
ignorance
सौरसु Noun
Saurasu
विस्तार किंवा थाट
expansion or display
मांडूनि Verb
Manduni
पसरवून
having established

💡 अर्थ

म्हणून ज्या ठिकाणी आत्मज्ञानाचा प्रकाश पोहोचत नाही, त्या ठिकाणी अज्ञान (अविद्या) आपला मोठा विस्तार मांडून बसते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे (अविद्येचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची किंवा आत्म्याची ओळख होत नाही, तोपर्यंत तो मायेच्या आणि अज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलेला असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश जिथे पोहोचत नाही तिथे अंधार आपले साम्राज्य पसरवतो, त्याचप्रमाणे जिथे आत्मबोध नाही तिथे अविद्या आपला थाट मांडते. हे अज्ञानच माणसाला संसारात गुंतवून ठेवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतांचे आणि दोषांचे खरे ज्ञान नसते, तेव्हा आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला आपल्या आवडीचे क्षेत्र माहित नसेल, तर तो इतरांचे पाहून चुकीचा निर्णय घेतो. स्वतःला ओळखणे (आत्मबोध) हाच यशाचा पाया आहे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानाच्या अभावामुळे अविद्या कशी प्रबळ होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 113

म्हणोनि तूं आतां । न धरीं गा खेदु चित्ता । विचारूनि पां तत्त्वतां । आपुलिया ॥ ११३ ॥

"Therefore, do not hold grief in your heart now; reflect upon the truth of your own self."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
खेदु Noun
Khedu
दुःख किंवा शोक
Grief or sorrow
चित्ता Noun
Chitta
मनात किंवा अंतःकरणात
In the mind or heart
तत्त्वतां Adverb
Tattvata
वास्तविकपणे किंवा सत्याने
In reality or truthfully
विचारूनि Verb
Vicharuni
विचार करून
Having reflected

💡 अर्थ

म्हणून आता तू तुझ्या मनात दुःख धरू नकोस. तू स्वतःच्या स्वरूपाचा (आत्म्याचा) नीट विचार करून पाहा.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या गोष्टींचा विचार केल्यावर शोक करणे व्यर्थ ठरते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाने विचार करावा की जे सत्य आहे ते कधी नष्ट होत नाही आणि जे असत्य आहे ते कधी टिकत नाही. या तत्त्वाचा विचार केल्यास मनातील मोह आणि दुःख दूर होईल.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो किंवा दुःखी होतो, तेव्हा भावनेच्या भरात न वाहता शांतपणे 'हे का घडले?' आणि 'याचे स्वरूप काय?' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या अभ्यासाच्या पद्धतीचा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचा विचार करून शोक सोडून देण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 39

म्हणोनि इंद्रियांतें न दमिजे । तरी विषयसुख न सेविजे । आणि मन हें न जिंकिजे । तरी न होय ॥ ३९ ॥

"Therefore, if the senses are not subdued, if the pleasures of the objects are not avoided, and if this mind is not conquered, then it (liberation) does not happen."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
To the senses
दमिजे Verb
Damije
दमन करावे / ताबा ठेवावा
To restrain or control
विषयसुख Noun
Vishaysukh
इंद्रियांचे भोग किंवा सुख
Sensual pleasures
सेविजे Verb
Sevije
उपभोग घेणे
To enjoy or consume
जिंकिजे Verb
Jinkije
जिंकावे
To conquer

💡 अर्थ

म्हणून जर आपण आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला नाही, विषयांच्या सुखाचा त्याग केला नाही आणि आपल्या मनाला जिंकले नाही, तर आत्मज्ञान किंवा मोक्ष मिळणे शक्य नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकासाठी अत्यंत आवश्यक अशा शिस्तीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना आवरत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य जगातील क्षणिक सुखांच्या जाळ्यात अडकलेला राहतो. केवळ शरीराने त्याग करून चालत नाही, तर मनावर विजय मिळवणे सर्वात महत्त्वाचे आहे. जोपर्यंत मन विषयांकडे धावते, तोपर्यंत आत्मसाक्षात्कार किंवा खरी शांती प्राप्त होऊ शकत नाही. इंद्रियदमन आणि मनःशांती या आध्यात्मिक प्रगतीच्या पायाभूत पायऱ्या आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत यश मिळवायचे असेल, तर त्याने मोबाईल किंवा खेळासारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींवर (इंद्रियांवर) ताबा मिळवणे आणि मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे आवश्यक आहे. मनावर ताबा मिळवल्याशिवाय कोणतेही मोठे ध्येय साध्य होत नाही.

📌 संदर्भ

मोक्षप्राप्तीसाठी इंद्रियनिग्रह आणि मन जिंकणे किती अनिवार्य आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा