🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, केवळ कर्म केल्याने मनुष्य बांधला जात नाही, तर कर्मामागील 'अहंकार' (मी कर्ता आहे ही भावना) आणि 'फळाची आशा' (हे केल्यावर मला काय मिळेल ही ओढ) यामुळे तो संसारात अडकतो. जेव्हा एखादा साधक ही आसक्ती आणि अहंकार पूर्णपणे त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ती कर्मे करूनही तो अलिप्त राहतो. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे असा पुरुष कर्मे करूनही त्यांच्या पाप-पुण्याने लिप्त होत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, आपले काम सर्वोत्तम पद्धतीने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना 'मी उपकार केले' असा विचार न करता ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे.

अहंकार आणि फळाची आशा सोडल्यास मनुष्य कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अनुभवामुळे 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञान पूर्णपणे व्यर्थ ठरते आणि ज्या प्रपंचाला (संसाराला) आपण सत्य मानतो, त्याचा मनातील भास नाहीसा होतो, तोच खरा 'सद्भाव' किंवा परमात्म्याचा अनुभव होय. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार उरत नाही, त्याप्रमाणे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर केवळ शुद्ध चैतन्य उरते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा अफवा किंवा चुकीच्या माहितीमुळे (अज्ञानामुळे) दुःखी होतो. जेव्हा आपल्याला सत्य समजते, तेव्हा तो भीतीचा 'प्रपंच' संपतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरीच आहे हे कळणे म्हणजे सत्याचा अनुभव घेणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या आत्मज्ञानाचे लक्षण आणि ते अज्ञानाचा नाश कसे करते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास मार्ग (ज्यात कर्माचा त्याग दिसतो) आणि कर्मयोग मार्ग (ज्यात ईश्वरासाठी कर्म केले जाते) हे भिन्न वाटू शकतात. परंतु, या दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ म्हणजे मोक्षप्राप्ती हे एकच आहे. जो मनुष्य या दोन्ही मार्गांतील आंतरिक एकता ओळखतो, त्यालाच सत्याचे यथार्थ ज्ञान झाले आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या मते, दृष्टीमध्ये भेद न ठेवता या दोन्ही मार्गांना एकाच ध्येयाकडे नेणारे मार्ग म्हणून पाहणे हीच खरी तत्त्वदृष्टी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता, समाजहित किंवा ईश्वराची सेवा म्हणून केले, तर ते कामच भक्ती बनते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि समाजाची सेवा करण्यासाठी अभ्यास केला, तर तो त्याचा 'योग' ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग या दोन मार्गांमधील मूलभूत ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.