🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. अशा व्यक्ती जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक आदर्श किंवा नियम (प्रमाण) बनतो. सामान्य लोक स्वतःचा स्वतंत्र विचार करण्याऐवजी मोठ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवणे सोपे समजतात. जर श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचा मार्ग निवडला, तर समाजही भरकटतो; आणि जर त्यांनी सन्मार्ग निवडला, तर संपूर्ण समाज सुधारतो. म्हणूनच जबाबदार व्यक्तींनी आपले वर्तन अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्मानुसार ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे मोबाईलचा वापर कमी करून पुस्तके वाचत असतील, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरण: एखाद्या कंपनीचा मालक जर स्वतः शिस्तीने वागत असेल, तर कर्मचारीही आपोआप शिस्त पाळतात.

भगवान श्रीकृष्ण कर्म का करतात, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की श्रेष्ठ व्यक्तींचे आचरण हेच जगासाठी आदर्श असते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.