🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरले आहे आणि त्यांच्यावर विजय मिळवला आहे, तोच ज्ञानी पुरुष होय. असा पुरुष केवळ स्वतःवरच नियंत्रण मिळवत नाही, तर त्याचे आत्मबळ इतके वाढते की बाह्य जग त्याच्या प्रभावाखाली येते. इंद्रियनिग्रह हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे आपली प्रगती होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) टाळू नये. उलट, ते कर्म अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने पार पाडावे. जेव्हा आपण कोणतेही काम ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसारात अडकवत नाही. अशा निस्पृह आणि प्रेमळ कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच आत्मज्ञान किंवा मोक्षाची प्राप्ती होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आशा सोडून ते प्रेमाने करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम केवळ सक्ती म्हणून न करता, ते आवडीने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णाची सेवा केवळ पैसे मिळवण्यासाठी न करता प्रेमाने आणि कर्तव्याच्या भावनेने करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान आणि आध्यात्मिक प्रगती दोन्ही लाभतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याचे मन पूर्णपणे शुद्ध झाले आहे आणि ज्याच्या मनात कसलेही विकार उरलेले नाहीत, असा पुरुष आत्मस्वरूपात विलीन होतो. बाह्य जगातील गोंधळाचा किंवा सुख-दुःखाचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. तो स्वतःच्या आत्म्यातच पूर्ण समाधान मानतो आणि तिथेच स्थिर राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा विचार करावा. मन शांत ठेवल्याने कठीण प्रसंगातही योग्य निर्णय घेता येतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आल्यावर घाबरून न जाता शांत राहिल्यास उत्तर आठवण्यास मदत होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे आणि आत्मिक शांती कशी प्राप्त होते हे सांगत आहेत.