🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे गहन तत्त्वज्ञान स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अलिप्त राहतो (म्हणजेच कर्मात अकर्म पाहतो), आणि जो केवळ शरीराने शांत बसलेला असूनही ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू असतात (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), असा मनुष्य खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही त्यांच्या फळांपासून मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे फळाच्या अपेक्षेने करत नाही' ही वृत्ती ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे कर्मात अलिप्त राहणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीचा फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.