🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मा हा 'नित्य' म्हणजे काळाच्या पलीकडे असलेला आहे. तो 'सर्वगत' आहे, म्हणजे तो सर्व चराचर सृष्टीत व्यापून उरला आहे. तो 'शाश्वत' आणि 'अचल' आहे, म्हणजे त्यात कोणताही बदल किंवा हालचाल होत नाही. तो 'सनातन' आहे, म्हणजे त्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही. अर्जुनाला उपदेश करताना ते सांगतात की या सत्याबद्दल मनात कोणतीही शंका (निभ्रांत) ठेवू नकोस. हे आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर मृत्यूचे भय उरत नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा एखाद्या गोष्टीच्या विनाशाची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, स्वतःच्या आंतरिक शक्तीवर विश्वास ठेवून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि त्याचे गुणधर्म समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याचा मोह दूर व्हावा.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या गोष्टींचा विचार केल्यावर शोक करणे व्यर्थ ठरते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाने विचार करावा की जे सत्य आहे ते कधी नष्ट होत नाही आणि जे असत्य आहे ते कधी टिकत नाही. या तत्त्वाचा विचार केल्यास मनातील मोह आणि दुःख दूर होईल.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो किंवा दुःखी होतो, तेव्हा भावनेच्या भरात न वाहता शांतपणे 'हे का घडले?' आणि 'याचे स्वरूप काय?' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या अभ्यासाच्या पद्धतीचा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचा विचार करून शोक सोडून देण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे सखोल वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानात रममाण होतो, तेव्हा त्याची इंद्रिये बाह्य जगातील विषयांपासून पूर्णपणे अलिप्त होतात. ही अलिप्तता इतकी पराकोटीची असते की, केवळ विषयांचा उपभोग घेणेच नव्हे, तर त्या विषयांचे नाव जरी कानावर पडले तरी त्याच्या मनात कोणताही विकार किंवा ओढ निर्माण होत नाही. ही अवस्था कोणत्याही दडपणाखाली नसून ती 'स्वभावतः' म्हणजे नैसर्गिक झालेली असते. जसा एखादा जागा झालेला माणूस स्वप्नातील गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष सांसारिक मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना आजूबाजूच्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींकडे (उदा. मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा गप्पा) दुर्लक्ष करण्याची सवय लावावी. जेव्हा आपल्याला त्या गोष्टींचे अस्तित्वही जाणवेनासे होईल, तेव्हा आपण आपल्या कामात यशस्वी होऊ शकतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियनिग्रहाची पराकाष्ठा ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.