🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. आत्मज्ञानी पुरुष सर्व लौकिक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. जसे कमळाचे पान पाण्यातच वाढते, पण पाण्याचा एक थेंबही त्यावर थांबत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून अलिप्त असतो. कर्माचे फळ त्याला बाधत नाही कारण त्याचे चित्त ईश्वराशी जोडलेले असते. तो कर्माचा कर्ता स्वतःला मानत नाही, तर ती ईश्वरी इच्छा मानतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करावा, पण निकालाच्या चिंतेत किंवा यशाच्या गर्वात अडकून पडू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या शब्दांचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला 'सांख्य' म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल सांगितले. आता तेच ज्ञान प्रत्यक्ष व्यवहारात कसे वापरावे, म्हणजेच 'बुद्धियोग' किंवा 'निष्काम कर्मयोग' काय आहे, हे मी तुला समजावून सांगणार आहे. हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आणि विलक्षण (कौतुकास्पद) असल्यामुळे तू तो पूर्ण एकाग्रतेने ऐकावा.

कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, बुद्धी स्थिर ठेवून आणि आवडीने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता, विषय समजून घेण्याच्या आनंदासाठी करावा.

आत्म्याचे तात्विक स्वरूप (सांख्य) सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला ते ज्ञान आचरणात आणण्याचा मार्ग म्हणजेच बुद्धियोग सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी बुद्धी अनेकदा शास्त्रांच्या, विधी-निषेधांच्या आणि शब्दांच्या गुंतागुंतीत (वागोजाळी) अडकलेली असते. जोपर्यंत बुद्धी या बाह्य ज्ञानाच्या गोंधळात असते, तोपर्यंत तिला आत्मसाक्षात्कार होत नाही. जेव्हा ही बुद्धी सर्व संभ्रमातून मुक्त होऊन, निश्चल होऊन परमात्म्याच्या स्वरूपात (समाधीमध्ये) स्थिर होते, तेव्हाच साधकाला खऱ्या अर्थाने 'योग' प्राप्त होतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ माहिती नसून प्रत्यक्ष अनुभव असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांची मते आणि माहितीच्या ओझ्याखाली दबलेले असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, मन शांत करून स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी अनेक पुस्तके वाचून गोंधळण्यापेक्षा मूळ संकल्पना समजून घेऊन मन शांत ठेवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की बुद्धी कधी आणि कशी स्थिर होऊन योगाची प्राप्ती करून देते.