🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे चंद्राचा प्रकाश नैसर्गिकरित्या शीतल असतो आणि तो सर्वांना सारखीच शांती देतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष असतो. त्याच्या मनात स्वतःसाठी कोणतीही भौतिक इच्छा उरलेली नसते कारण तो आत्मस्वरूपात पूर्णपणे तृप्त झालेला असतो. त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्णकाम' असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांकडून अपेक्षा करणे थांबवतो, तेव्हा आपल्याला खरी शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना बदल्यात काहीही न मागणे ही खरी शीतलता आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना चंद्राशी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्मयोगाचे रहस्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) फळाची आशा न धरता करणे हाच खरा योग आहे. कर्म सोडण्यापेक्षा ते ईश्वरार्पण बुद्धीने करणे श्रेष्ठ आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आपले क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश येथे केला आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी टाळू नये. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा न करता, ते आपले कर्तव्य समजून मन लावून अभ्यास करावा. फळाची चिंता न करता कर्मावर लक्ष केंद्रित करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करण्याचे आणि कर्माचा त्याग न करण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'व्यवसायात्मिका बुद्धी'चे (निश्चयात्मक बुद्धीचे) महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या साधकाचा निश्चय पक्का असतो, त्याची बुद्धी अनेक दिशांना भरकटत नाही. ज्याप्रमाणे गंगा नदीचा प्रवाह वाटेत न थांबता किंवा इतरत्र न जाता थेट समुद्राला जाऊन मिळतो, तशीच या साधकाची बुद्धी केवळ आत्मस्वरूपाचा किंवा आपल्या अंतिम ध्येयाचा विचार करते. यात एकाग्रता आणि दृढनिश्चयाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे यश मिळवण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचे नियोजन केल्यावर इतर प्रलोभनांना बळी न पडता गंगेच्या प्रवाहासारखे केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थिर बुद्धी असलेल्या साधकाच्या एकाग्रतेचे वर्णन गंगेच्या प्रवाहाचे उदाहरण देऊन करत आहेत.