🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचे किरण समुद्राच्या किंवा नदीच्या पाण्यात शिरतात, पण ते पाणी किरणांना भिजवू शकत नाही, तसेच ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. तो कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने करावे, 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा संघासाठी खेळतो तेव्हा तो वैयक्तिक विक्रमापेक्षा खेळावर लक्ष केंद्रित करतो, ज्यामुळे तो दडपणाखाली येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना जिंकत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (सुखांच्या) मोहात अडकतो. हे विषय दिसायला आकर्षक वाटले तरी ते माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जसा एखादा वाटसरू चोरांकडून लुटला जातो, तसाच इंद्रियांच्या आहारी गेलेला मनुष्य आपल्या जीवनाचे खरे ध्येय विसरून बसतो.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर किंवा डोळ्यांवर ताबा ठेवला नाही (उदा. सतत जंक फूड खाणे किंवा मोबाईल पाहणे), तर आपले आरोग्य आणि वेळ दोन्ही वाया जातात. संयम पाळणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे इंद्रियांवर नियंत्रण नाही अशा व्यक्तीची काय अवस्था होते, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन संभ्रमात आहे. चौथ्या अध्यायात भगवंतांनी ज्ञान आणि कर्म या दोन्ही गोष्टींचे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटते की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन परस्परविरोधी मार्ग आहेत. म्हणून तो श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, या दोन मार्गांपैकी कोणता मार्ग अधिक श्रेयस्कर आणि आचरणास सोपा आहे, हे स्पष्ट करावे. ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व अतिशय सुंदररीत्या मांडतात, जिथे साधकाला दोन श्रेष्ठ मार्गांपैकी एकाची निवड करणे कठीण जाते.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा गोंधळून न जाता तज्ज्ञांचा किंवा मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या दोन पद्धतींपैकी कोणती अधिक प्रभावी आहे हे शिक्षकांना विचारणे.

अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल शंका निर्माण झाली आहे.