🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून उभे ठाकले आहे, त्याचा त्याग करू नये. ज्ञानी माणसाने देखील जगासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली विहित कर्तव्ये (जी शास्त्राला धरून आहेत) अत्यंत निष्ठेने केली पाहिजेत. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेतून कृती करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला, तरी त्याने 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे समजून ते पूर्ण केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना एखादे कठीण काम समोर आले तर ते टाळण्यापेक्षा, ते आपली जबाबदारी समजून पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनातील कर्तव्ये कशी पार पाडावीत आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त होणाऱ्या कर्माचे महत्त्व काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या प्रसन्नतेचे महत्त्व सांगतात. जेव्हा माणसाचे मन आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने किंवा ईश्वरी कृपेने प्रसन्न होते, तेव्हा जगातील सर्व दुःखे नाहीशी होतात. गंगेचा प्रवाह जसा विशाल आणि पवित्र असतो, त्यात मिळणारे गढूळ ओढेही गंगेसारखेच पवित्र होतात. त्याचप्रमाणे, प्रसन्न चित्त सर्व कष्टांना आणि दुःखांना आपल्यात सामावून घेऊन त्यांना आनंदाचे रूप देते. ही प्रसन्नता म्हणजे केवळ बाह्य सुख नव्हे, तर अंतरीची शांती आहे जी सर्व द्वैत आणि क्लेश मिटवून टाकते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा मन शांत आणि प्रसन्न ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यास दुःखाची तीव्रता कमी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता 'पुढच्या वेळी नक्की जमेल' असा सकारात्मक विचार (प्रसन्नता) ठेवल्यास निराशेचे दुःख दूर होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, मनाची प्रसन्नता प्राप्त झाल्यावर दुःखाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला अत्यंत मोलाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनातील सर्व कष्टांचे आणि अज्ञानाचे मूळ 'देहाभिमान' आहे. 'मी म्हणजे केवळ हे शरीर' ही भावना माणसाला मायेच्या बंधनात अडकवते. महाराज या देहाभिमानाला 'व्याधी' म्हणजेच एक प्रकारचा रोग म्हणतात. जोपर्यंत ही चुकीची कल्पना (भ्रम) मनात असते, तोपर्यंत आत्मस्वरूपाची ओळख होत नाही. म्हणून खऱ्या सुखासाठी हा अहंकार सोडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा, पैशाचा किंवा हुद्द्याचा गर्व करतो. हा गर्व म्हणजेच देहाभिमान होय. जेव्हा आपण हे समजतो की आपण केवळ शरीर नसून एक शुद्ध आत्मा आहोत, तेव्हा आपले दुःख कमी होते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास 'मी अपयशी झालो' असे मानून खचून न जाता, 'हे केवळ एका टप्प्याचे फळ आहे, माझे अस्तित्व त्यापेक्षा मोठे आहे' असा विचार करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सर्व दुःखांचे मूळ सांगून देहाभिमान सोडण्याचा उपदेश करत आहेत.