🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म केल्याने आपली प्रगती होते आणि जे समाजासाठी योग्य आहे, तेच 'उचित कर्म' होय. असे कर्म केवळ नाईलाज म्हणून न करता, ते मनापासून आवडीने आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने (यथाविधी) पूर्ण करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य भक्तीभावाने आणि योग्य रीतीने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला ईश्वरापर्यंत पोहोचवण्याचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते अभ्यास असो किंवा नोकरी, ते ओझे न मानता आनंदाने आणि पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या ओढीने आणि शिस्तीने अभ्यास करणे म्हणजे 'सप्रेम यथाविधी' कर्म होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्म कसे करावे याचे मार्गदर्शन करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे टाळता येत नाही, कारण प्रकृतीचा स्वभावच कर्माचा आहे. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा उपाय नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ आपल्याला मिळेलच अशी आसक्ती किंवा हव्यास सोडून जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, जसे की अभ्यास करताना, केवळ 'पहिला नंबर येईल का?' याचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायावरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्तव्य करणे अनिवार्य आहे, परंतु फळाची आसक्तीच बंधनास कारणीभूत ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की मानवी बुद्धी आणि ज्ञान हे उपजत शुद्ध असतात, परंतु काम (वासना) आणि क्रोध यांसारख्या विकारांमुळे ते झाकले जातात. त्यांनी तीन सुंदर दृष्टांत दिले आहेत. धूर अग्नीला नष्ट करत नाही पण तो दिसू देत नाही; धूळ आरशाला नष्ट करत नाही पण प्रतिबिंब पाहू देत नाही. तसेच, वासना ज्ञानाला नष्ट करत नाही, पण त्यावर एक आवरण निर्माण करते ज्यामुळे माणसाला सत्याचे दर्शन घडत नाही. जोपर्यंत हे आवरण दूर होत नाही, तोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाची ओळख पटत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या किंवा हव्यासाच्या भरात असतो, तेव्हा आपल्याला समोरच्या व्यक्तीचे चांगले गुण दिसत नाहीत. हा राग म्हणजे 'धूर' आहे जो आपल्या विवेकाच्या 'अग्नी'ला झाकून टाकतो. अशा वेळी शांत राहून विचार केल्यास आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की काम (वासना) हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे आणि तो मनुष्याच्या विवेकावर कशा प्रकारे आवरण घालतो.