🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करत आहे की, माझ्यासाठी जे कर्म करणे योग्य (उचित) आहे आणि जे आचरण्यास अत्यंत सोपे आहे, तसेच ज्या कर्माचे पालन केल्याने मला कोणतेही पाप लागणार नाही, असा निश्चित मार्ग मला स्पष्टपणे सांगावा. अर्जुनाला युद्धाच्या परिणामांची भीती वाटत असल्याने तो अशा मार्गाचा शोध घेत आहे जो त्याला मोक्षाकडे नेईल आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्त ठेवेल.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन कठीण पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा आपण असा मार्ग निवडावा जो नैतिकदृष्ट्या योग्य असेल आणि ज्यामुळे कोणाचेही नुकसान होणार नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब करण्याऐवजी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा 'उचित आणि सोपा' मार्ग आहे.

श्रीकृष्णाने सांगितलेल्या संमिश्र उपदेशामुळे गोंधळलेला अर्जुन, स्वतःसाठी एक सोपा आणि निर्दोष मार्ग विचारत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या वैराग्याचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ घरादाराचा किंवा वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जर माणसाचे मन विषयांच्या ओढीपासून मुक्त झाले असेल, तर तो संसारात राहूनही संन्यासीच असतो. आंतरिक विरक्ती ही बाह्य त्यागापेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला बाह्य जग बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक वस्तू वापरतो. जर एखादी वस्तू हरवली किंवा खराब झाली आणि आपल्याला त्याचे दुःख झाले नाही, तर आपण त्या वस्तूबाबत 'अंतरी विरक्त' आहोत असे समजावे. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरणे पण त्याचे व्यसन न लागणे.

खरा संन्यास आणि वैराग्य हे केवळ बाह्य नसून आंतरिक असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.