🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली किंवा ज्ञानी लोक असतात, त्यांच्या कृतीकडे सर्वसामान्य लोक एक आदर्श म्हणून पाहतात. जर एखादा नेता किंवा थोर व्यक्ती सदाचाराने वागली, तर समाजही आपोआप त्या मार्गावर चालतो. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी श्रेष्ठ व्यक्तींनी स्वतःचे आचरण शुद्ध आणि कर्तव्यदक्ष ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे केवळ स्वतःच्या कल्याणासाठी नसून संपूर्ण समाजाच्या कल्याणासाठी असते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि नम्रतेने वागली, तर मुलेही त्यांचेच बघून चांगले संस्कार शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा नेहमी कचराकुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच बघून स्वच्छतेची सवय लावतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी कर्म का करावे आणि त्यांच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे स्पष्टीकरण देताना माऊली ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा कर्मातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, कर्माचाच आधार घेऊन, म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करून, कर्माच्या बंधनावर मात करता येते. ज्याप्रमाणे वैद्यकशास्त्रात एखाद्या विषावर उतारा म्हणून शुद्ध केलेले विषच औषध म्हणून वापरले जाते, त्याचप्रमाणे संसारातील कर्माच्या बंधनातून सुटण्यासाठी 'निष्कॉम कर्म' हीच युक्ती आहे. कर्मानेच कर्माचा नाश करणे हीच खरी अध्यात्मिक कुशलता आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाचा ताण येतो, तेव्हा ते काम सोडून न देता, ते अधिक एकाग्रतेने आणि निस्वार्थ भावनेने केल्यास त्या कामाचे ओझे वाटत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताची भीती वाटत असेल, तर त्याने गणिताचा त्याग न करता अधिक सराव (कर्म) केल्यास त्याची भीती (कर्माचे बंधन) नष्ट होते.

कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला केवळ विहित कर्म करण्याचा अधिकार आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल, हे आपल्या हातात नसते. जर आपण फळाची अपेक्षा ठेवून काम केले, तर त्या फळाच्या चिंतेमुळे कर्माची गुणवत्ता खालावते आणि मनाला शांती लाभत नाही. म्हणून, फळाचा मोह सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा मार्ग आहे. हेच श्रीकृष्णाने अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी समजावून सांगितले आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, आपला पूर्ण वेळ आणि शक्ती अभ्यासावर केंद्रित करावी. अभ्यासाचे फळ (निकाल) आपोआप मिळेल, पण त्याची चिंता केल्याने अभ्यासात अडथळा येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत, जिथे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे महत्त्वाचे आहे.